     Prof. Grzegorz Łukomski 

  Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu 

Pięć wieków tradycji 

  Kształtowanie się poznańskiego środowiska akademickiego  

      Zabiegi o utworzenie uniwersytetu w Poznaniu mają jednak swoją długą, bez 

mała pięćset lat liczącą tradycję, sięgającą początków XVI stulecia. Przez wieki 

tworzyło  się  środowisko  akademickie  Poznania  i  Wielkopolski.  Ideowym 

antenatem poznańskiej Almae Matris była Akademia Lubrańskiego, pierwsza w 

Polsce humanistyczna szkoła średnia, istniejąca na Ostrowie Tumskim od 1519 

roku. 

    Pierwsze uniwersytety powstały w wiekach średnich, na południu w „starej”, 

południowej  części  Europy,  a  także  na  Wyspach  Brytyjskich,  na  przełomie 

XII/XIII wieku oraz w trzynastym i czternastym wieku. Były to między innymi 

Bolonia,  Paryż-  Sorbona,  Cambridge,  Oxford,  Padwa,  Neapol,  Kraków. 

Stanowiły  pewną  wspólnotę  (łac.:   universitas,  ogół,  wspólnota),  podobnie  jak 

inne  ówczesne  wspólnoty,  np.  zakonne,  konsekrowane.  W  tym  przypadku 

jednak  wspólnotę  tworzyli  profesorowie  i  studenci,  ponadto  cel  działania 

Uniwersytetów  był  szczególny,  intelektualny,  dotąd  niemal  nieznany  ogółowi 

mieszkańców  miast, zaabsorbowanych  trudami  życia  codziennego.  Chodziło o 

uprawę  umysłu  ( cultura animi,  Cyceron,  I  w.  p.  n.  e.).  Idea  nawiązywała  do 

czasów  antycznych  (np.  Akademia  Platońska).  Rozwijano  zatem  nauki, 

poczynając  od  filozofii,  matki  wszystkich  nauk.  Uczelnia  wyższa  nadawała 

rangę małym ośrodkom miejskim, a duże dodatkowo wzmacniała siłą rodzącej 

się grupy intelektualistów. Rodziły się środowiska akademickie, nowa, nieznana 

dotąd grupa społeczna.   

     Przełom XV i XVI wieku to czasy rosnącej siły politycznej państwa (Korona 

Królestwa  Polskiego  i  Wielkie  Księstwo Litewskie, od unii  lubelskiej  w  1569 

roku jeden organizm państwowy) i coraz bardziej stabilnej jego gospodarki pod 

rządami  Jagiellonów.  W  ślad  za  tym  następował  w  epoce  renesansu  i 

humanizmu,  rozwój  kultury  i  nauki  w  zakresie  dotąd  niespotykanym.  Nowe 

prądy duchowe i umysłowe związane z humanizmem wytwarzały coraz większe 

zapotrzebowanie  na  ludzi  wykształconych.  Wymagały  tego  zarówno  względy 

praktyczne związane z administrowaniem państwa, jak też swego rodzaju moda 

1 

panująca  wśród  elit  politycznych  i  kulturalnych  na  zdobywanie  wiedzy. 

Tymczasem  jeden  ówczesny  uniwersytet  polski  -  Akademia  Krakowska  –  nie 

mógł zaspokoić wszystkich potrzeb edukacyjnych kraju na poziomie wyższym. 

Studia  zagraniczne,  związane  z  odległymi  wyjazdami,  były  natomiast  drogie, 

dostępne  tylko  dla  najbogatszych  grup  społeczeństwa,  magnaterii,  zamożnej 

szlachty czy też mieszczan (wraz z upływem lat już wyłącznie dla magnaterii). 

Z faktu tego zdawano sobie sprawę wśród elit rządzących krajem. Stąd właśnie 

zrodziły  się  w  otoczeniu  króla  Zygmunta  I  Starego,  a  później  jego  syna  – 

Zygmunta  Augusta  –  inicjatywy  i  ambicje  edukacyjne,  których  celem  było 

ułatwienie dostępu do studiów uniwersyteckich. Przejawiali je wówczas przede 

wszystkim  Wielkopolanie,  reprezentujący  pomyślnie  rozwijającą  się  dzielnicę 

państwa,  w  której  zapotrzebowanie  na    kształcenie  i  rozwój  nauki  było 

szczególnie  silne,  powiększane  bliskimi  kontaktami  z  Europą  zachodnią  i 

południową.   

    Jedną  z  pierwszych  inicjatyw  edukacyjnych  w  kraju  było  założenie  w 

Poznaniu Akademii (kolejne tego typu powstawały wiele lat później: Akademia 

w Królewcu, 1544, Akademia Wileńska, 1578, Akademia w Zamościu, 1594). 

Podjął  ją  biskup  poznański  Jan  Lubrański,  pochodzący  z  zamożnej  rodziny 

wielkopolskiej. Otrzymał więc wykształcenie godne swojego stanu. Po odbyciu 

studiów w Krakowie, gdzie zetknął się z wybitnym humanistą włoskim Filipem 

Kallimachem, pogłębiał swoją wiedzę oraz doświadczenie w Bolonii i Rzymie. 

Po  powrocie  do  kraju  stał  się  wkrótce  mecenasem  w  zakresie  edukacji,  a 

działalność ułatwiały mu bliskie związki z rodziną panującą, był bowiem m. in. 

sekretarzem  w  kancelarii  królewskiej  Kazimierza  Jagiellończyka  i  Jana 

Olbrachta. Wkrótce został biskupem poznańskim, był wówczas bliskim doradcą 

i  zaufanym  króla  Zygmunta  I.  Wśród  licznych  zasług  Lubrańskiego  do 

największych dla kultury polskiej należy bez wątpienia powołanie drugiej obok 

Krakowa  uczelni  o  charakterze  akademii.  Wybór  Poznania  nie  był 

przypadkowy. Istniały bowiem dotąd w mieście dwie szkoły, od 1302 roku tzw. 

szkoła  mniejsza,  pełniąca  funkcję  szkoły  miejskiej  przy  kościele  farnym  ad 

Sanctam  Mariam  Magdalenam  oraz  szkoła  katedralna,  o  wyższym  poziomie 

nauczania  ( schola maior),  położona  na  Ostrowie  Tumskim  obok  katedry 

poznańskiej.  Było  to  o  wiele  za  mało  wobec  potrzeb  prężnego  ośrodka 

miejskiego,  jednego  z  najznaczniejszych  w  Koronie,  liczącego  wraz  z 

przedmieściami około 30 tys. mieszkańców. 

     Dobre  relacje  biskupa  poznańskiego  z  królem  Zygmuntem  I  ułatwiły 

przedsięwzięcie.  Warunkiem  powodzenia  inicjatywy  było  nade  wszystko 

właściwe jej materialne zabezpieczenie. 2 maja 1519 roku uzyskał Lubrański od 

Zygmunta Starego przywilej na wykup dóbr koronnych Stawiszyn koło Kalisza, 

a  w  kilka  miesięcy  później,  29  lipca  1519  roku  przywilej  królewski  na 

powołanie  akademii  kształcącej  młodzież  na  poziomie  uczelni  wyższej. 

Założyciel  przystąpił  niebawem  do  wzniesienia  na  Ostrowie  Tumskim 

okazałego  na  ówczesne  czasy  gmachu  dla  swojej  szkoły.  Sam  donator  nie 

2 

doczekał  ukończenia  budowli,  którą  zwano  początkowo  po  prostu  Szkołą  lub 

Szkołą Lubrańskiego, ostatecznie, już po śmierci biskupa (zmarł nagle w nocy z 

22 na 23 maja 1520 roku w podpoznańskim Buku) nazywanej wzorem włoskim, 

nawiązującym  do  greckiego  i  rzymskiego  antyku,  akademią  bądź  kolegium 

(Academia Lubransciana  lub Collegium Lubranscianum). 

W  myśl  statutu  była  to  filia  Uniwersytetu  Krakowskiego,  na  jego  wzór 

zorganizowana  (z  rektorem,  profesorami  i  katedrami),  podporządkowana 

nadzorowi  Kapituły  Poznańskiej.  Nie  miała  jednakże  owa  szkoła  prawa 

nadawania  stopni  naukowych,  a  więc  podstawowego  atrybutu  uniwersytetu. 

Monopol w tym zakresie posiadał wówczas wyłącznie Uniwersytet Jagielloński. 

Należy  więc  zaliczyć  Lubranscianum  do  typu  gimnazjów  akademickich, 

stanowiących  pośredni  stopień  kształcenia  pomiędzy  szkołą  średnią  a 

uniwersytetem. 

     Zamiarem twórcy i donatora jak też jego następców, biskupów poznańskich, 

Piotra  Tomickiego  i  Jana  Latalskiego,  było  podniesienie  Collegium  do  pełni 

praw  szkoły  wyższej.  Ambicje  te  realizowano  dość  konsekwentnie,  między 

innymi  do  bardzo  istotnych  zadań  szkoły  należało  pogłębianie  wiedzy 

humanistycznej w Wielkopolsce i tworzenie w Poznaniu nowoczesnego ośrodka 

nauki  i  kultury.  Tak  było  istotnie  w  pierwszej  połowie  XVI  stulecia,  gdy 

uczelnia  poznańska  wyprzedziła  w  tym  zakresie  pogrążony  w  kanonach 

scholasyki  i  pewnym  regresie  intelektualnym  uniwersytet  krakowski.  Jej 

pierwszym  wykładowcą  i  rektorem  był  Jan  ze  Stobnicy  a  po  jego  krótkich 

rządach Tomasz Bederman, poznańczyk z pochodzenia, jeden ze znaczniejszych 

ówczesnych  polskich  humanistów;  ponadto  Grzegorz  z  Szamotuł,  prawnik, 

profesor  prawa  na  Uniwersytecie  Jagiellońskim,  nade  wszystko  natomiast 

Krzysztof  Hegendorfer,  urodzony  w  Lipsku  wybitny  humanista  niemiecki, 

wyznawca i teolog luteranizmu, pozyskany do pracy w Poznaniu przez biskupa 

Latalskiego,  autor  pierwszego  programu  nauczania  szkoły,  wykładający  w  jej 

murach  literaturę  grecką.  Do  grona  słuchaczy  jego  wykładów  należał  Józef 

Struś,  jeden  z  najwybitniejszych  lekarzy  polskich  czasów  Odrodzenia  oraz 

Klemens  Janicki,  znakomity  poeta  polski  okresu  humanizmu.  Rodziło  się  w 

Poznaniu środowisko zajmujące się „uprawą umysłu”.  

      Akademia Lubrańskiego, wbrew zamiarom jej twórcy, nie stała się trwałym 

przedsięwzięciem  edukacyjnym  w  Poznaniu.  Około  roku  1570  pierwotna 

świetność  szkoły  przeminęła,  a  w  XVII  wieku  Lubranscianum  podupadło,  z 

czasem  aktywność  ośrodka  zamarła  niemal  całkowicie.  Uczelnię  zamknięto 

ostatecznie  w  roku  1780  w  wyniku  reform  przeprowadzonych  przez  Komisję 

Edukacji Narodowej. Jej działalność weszła jednak na stałe do tradycji, nie tylko 

chlubnie  świadcząc  o  zamierzeniach  swego  twórcy  lecz  nade  wszystko 

stanowiąc  w  przyszłości  znakomity  punkt  odniesienia  i  swoisty  wzorzec  dla 

wielu podobnych inicjatyw w mieście1. 

1 Na temat okoliczności towarzyszącym genezie Lubranscianum zob.: K. Mazurkiewicz, Początki Akademii 

Lubrańskiego w Poznaniu (1519 – 1535). Przyczynek do dziejów rozwoju nauk humanistycznych w Polsce, 

3 

Kolegium Jezuickie i Uniwersytet 

 Równolegle  podejmowano  w  mieście  kolejne  inicjatywy  zmierzające  do 

przekształcenia  Poznania  w  prężny  ośrodek  akademicki.  Akademii 

Lubrańskiego  przybyła  wkrótce  konkurencja  w  postaci  energicznie 

rozwijającego  się  zakonu  jezuitów,  założonego  w  1534  r.  przez  Hiszpana 

Ignacego  Loyolę  (Societatis  Jesu,  Towarzystwo  Jezusowe)  w  celu  obrony 

zagrożonego reformacją katolicyzmu. Wiernych starano się pozyskać na drodze 

działań  edukacyjnych.  Szkolnictwo,  zwłaszcza  średnie,  stało  się  domeną 

jezuitów. Do Poznania przybyli bracia jezusowi w 1571 roku za sprawą biskupa 

poznańskiego Adama Konarskiego, a podstawą ich działalności – podobnie jak 

w innych ośrodkach - stało się od samego początku szkolnictwo, najlepszy, jak 

słusznie mniemali, oręż w walce o ludzkie umysły w okresie zmagań reformacji 

z  kontrreformacją.  Przejęli  wówczas  istniejącą  przy  kościele  św.  Marii 

Magdaleny  szkołę  miejską  o  tej  samej  nazwie,  by  w  dwa  lata  później  (1573) 

założyć własną szkołę średnią (Collegium Societatis Jesu), mieszczącą się przy 

ulicy  Gołębiej.   Pierwszym  rektorem  Kolegium  Jezuickiego  został  ks.  Jakub 

Wujek,  wychowanek  uniwersytetów  w  Krakowie  i  Wiedniu,  wybitny  uczony, 

teolog,  kaznodzieja  i  polemista,  tłumacz  biblii  na  język  polski.  Ambicje 

jezuitów sięgały jednak znacznie dalej. Wykorzystując wpływy jakie posiadali 

jezuici w otoczeniu króla Zygmunta III Wazy uzyskano 28 października 1611 

roku  przywilej  podnoszący  Kolegium  do  rangi  uniwersytetu,  wraz  z  prawem 

nadawania  stopni  akademickich  z  wyjątkiem  medycyny  i  prawa.  Decyzja 

królewska  wywołała  zdecydowany  sprzeciw  uniwersytetu  krakowskiego, 

poparty  przez  sejm  w  1613  roku.  Sprawa  stała  się  przyczyną  poważnego 

kryzysu politycznego w kraju, zaznaczonego konfliktem pomiędzy monarchą i 

antykrólewską  opozycją.  Król  obstawał  przy  swoim,  twierdząc  zasadnie,  iż 

poznańska  uczelnia  w  niczym  nie  narusza  praw  uniwersytetu  krakowskiego. 

Gdy nie pomogły protesty w kraju, walczący zazdrośnie o swój monopol uczeni 

krakowscy  zwrócili  się  z  protestem  do  Watykanu.  Na  decyzję  Stolicy 

Apostolskiej nie trzeba było czekać długo, papież Paweł V w bulli z 14 listopada 

1613  roku  zniósł  przywilej  królewski,  uznając  słuszność  protestu  środowiska 

krakowskiego. Poznań utracił zatem prawa do uczelni wyższej, które na krótko 

uzyskał dzięki jezuitom. 

      Bracia  Towarzystwa  Jezusowego  nie  zrezygnowali  bynajmniej  ze  starań. 

Wznowili  je  w  1650  roku,  zdobywając  poparcie  króla  Jana  Kazimierza. 

Wówczas jednak także spotkano się ze sprzeciwem uniwersytetu krakowskiego i 

jego poznańskiej filii -  Lubranscianum. Po raz trzeci wszczęli jezuici starania w 

roku  1678  u  króla  Jana  III  Sobieskiego,  uzyskując  jego  zgodę  na  założenie 

Poznań 1921, passim; ponadto: Z. Boras, Tradycje uniwersyteckie Poznania, Poznań 2003, s. 30 – 54; eadem, 

Szkoła miejska i kolegium jezuickie (1302 – 1773), [w;] Szkoła św. Marii Magdaleny w Poznaniu 1302 – 2002. 

Pod redakcją Grzegorza Łukomskiego, Poznań 2002, s. 7 – 45; Z. Grot, Czterysta lat walki o Uniwersytet w 

Poznaniu  [w::] Dzieje Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 1919 – 1969, Poznań 1972, s. 9 - 15. 

4 

wydziałów  filozoficznego  i  teologicznego.  Tym  razem  także  wykonaniu  woli 

królewskiej przeszkodzili uczeni krakowscy, pod których naciskiem  monarcha 

cofnął przywilej w 1685 roku.  Była to ostatnia próba utworzenia uniwersytetu w 

Poznaniu w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. 

   Tymczasem  Kolegium  Jezuickie  działało  nieprzerwanie  do  1773  roku, 

obniżając jednakże systematycznie poziom przekazywanej wiedzy. Ostatecznie 

szkołę  zamknięto  w  związku  z  kasatą  samego  zakonu.  W  ostatnich  latach 

istnienia  Kolegium  pracował  w  niej  ks.  Józef  Rogaliński,  postać  z  pewnością 

niepospolita,  prócz  prawa  i  teologii  w  Rzymie,  studiował  także  matematykę  i 

fizykę w Paryżu. Najbardziej zasłynął właśnie na polu nauk ścisłych. Ze stolicy 

Francji,  korzystając  ze  wsparcia  finansowego  królowej  Francji  Marii 

Leszczyńskiej,  przywiózł  Rogaliński  do  Poznania  nowoczesne  przyrządy 

fizyczne  i  astronomiczne.  Założył  obserwatorium  astronomiczne  i  zgromadził 

wokół  siebie  grono  zdolnych  uczniów,  wśród  których  znalazł  się  i  Jan 

Śniadecki.   Dzięki  badaniom  księdza  Rogalińskiego,  zwieńczonych  obszernym 

dziełem  z  zakresu  fizyki  doświadczalnej,  Poznań  wyprzedził  o  wiele  lat  nie 

tylko inne nieliczne ośrodki naukowe w kraju, lecz i w Europie. Po zamknięciu 

Kolegium bogate laboratoria księdza przewieziono do Krakowa2.  

     Reformy  przeprowadzone  przez  Komisję  Edukacji  Narodowej  były  dla 

Poznania  bardzo  niefortunne,  zrujnowały  bowiem  niemal  cały  dotychczasowy 

dorobek  edukacyjny  i  naukowy  stolicy  Wielkopolski.  W  miejsce  zamkniętych 

Lubranscianum  i  Kolegium  Jezuickiego  powstała  bowiem  tutaj  tylko  jedna 

Szkoła Wydziałowa sześcioklasowa,  podlegająca Szkole Głównej Koronnej w 

Krakowie.  Wielkopolanie  protestowali,  domagając  się  utworzenia  także  w 

Poznaniu  trzeciej  obok  Krakowa  i  Wilna  Szkoły  Głównej.  Jednym  z 

najaktywniej  zabiegających  o  podniesienie  statusu  swej  szkoły  był  ks. 

Rogaliński, jeszcze jako rektor kolegium pojezuickiego. Chciał aby nosiła ona 

nazwę  Akademii  Wielkopolskiej,  sam  zresztą  używał  tytułu  rektora  Akademii 

Wielkopolskiej.  Starania  te  spełzły  jednak  na  niczym,  przede  wszystkim  z 

powodu  sprzeciwów  Hugo  Kołłątaja  i  prymasa  Michała  Poniatowskiego. 

Ostatecznie,  w  myśl  postanowień  Komisji  Edukacji  Narodowej  z  roku  1780 

utworzono  w  Poznaniu  tzw.  szkołę  narodową  czyli  wojewódzką,  a  większość 

zaplecza  dydaktycznego  pieczołowicie  latami  pomnażanego  przez  jezuitów, 

wywieziono  do  Krakowa,  wśród  nich  okazały  i  unikatowy  księgozbiór  oraz 

przyrządy  do  nauk  ścisłych.  Tak  więc  wielkie  reformy  edukacyjne  u  schyłku 

Rzeczypospolitej ominęły stolicę Wielkopolski, nie dając miastu możliwości na 

jakie  z  pewnością  zasługiwało.  Ranga  Poznania  jako  ośrodka  naukowego  i 

kulturalnego  spadła  wówczas  znacząco  w  porównaniu  z  innymi  wielkimi 

ośrodkami  miejskimi  państwa.  Wbrew  swym  tradycjom,  Poznań  stał  się  na 

długie lata naukową prowincją3. 

2 Z. Grot, Czterysta lat, op. cit., s. 16 – 19. 

3 Z. Boras, Od Akademii Poznańskiej (Wielkopolskiej) do gimnazjum filologicznego (1773 – 1815), [w:] Szkoła 

św. Marii Magdaleny, op. cit., s. 46 – 58; eadem, Tradycje uniwersyteckie, op. cit., s. 140 – 147. 

5 

Pod zaborem pruskim. Starania o Uniwersytet w latach 1793 – 1918 

 Uczelnia wyższa o statusie uniwersytetu była miastu i regionowi niezbędna. Z 

faktu  tego  zdawano  sobie  sprawę  coraz  powszechniej.  Wielkopolanie 

kontynuowali  więc  w  tym  kierunku  starania,  chociaż  czasy  zaborów  jeszcze 

mniej  niż  dotąd  sprzyjały  podobnym  inicjatywom  edukacyjnym.  Zaborca  w 

sposób  bezwzględny  realizował  bowiem  przede  wszystkim  własne  koncepcje 

związane  z  zarządzaniem  zagrabionymi  ziemiami  polskimi.  Niemcom  pilnie 

potrzebne  były  wykształcone  kadry  urzędników  administrujących  nowymi 

obszarami zamieszkałymi przez ludność polską, stanowiącą wówczas około 40 

procent  ogółu  mieszkańców  Prus.  Po  wojnach  napoleońskich,  gdy  Prusy  nie 

odzyskały  już  wszystkich  poprzednio  przyłączonych  ziem  polskich, 

zmniejszeniu uległa też liczba ludności polskiej w państwie, a więc i problem 

stał  się  dla  władców  państwa  pruskiego  mniej  groźny.  Tym  samym  sprawa 

uniwersytetu  zeszła  na  plan  dalszy.  Zmieniły  się  koncepcje  i  preferencje 

pruskiej  polityki  wobec  polskiej  mniejszości.  Ostatecznie,  zamiast  zakładać 

wyższą  uczelnię  w  którymś  z  miast  wielkopolskich  lub  na  Pomorzu,  podjęto 

decyzję o rozbudowie istniejących już uniwersytetów w Królewcu i Frankfurcie 

nad  Odrą.  Chodziło  o  narzucenie  Polakom  kultury  niemieckiej  i  łatwiejsze 

zasymilowanie podbitego społeczeństwa z państwem Hohenzollernów, pomimo 

panujących  po  1815  tendencji  do  pojednania  i  względnej  tolerancji  wobec 

mówiących po polsku poddanych króla Prus. Nie odniosły więc żadnego skutku 

wysuwane  na  sejmach  krajowych  przez  deputowanych  polskich  petycje  w 

sprawie  utworzenia  w  Poznaniu  uniwersytetu  (po  raz  pierwszy  na  sejmie 

krajowym  w  1827  r.  przez  deputowanego  z  powiatu  śremskiego  Hieronima 

Zakrzewskiego.  Władze  odrzucały  je,  używając  rożnych  argumentów,  m.  in. 

przewrotnie  dowodząc,  iż  inicjatywa  taka  prowadziłaby  do  izolacji  Wielkiego 

Księstwa Poznańskiego, miast integrować społeczeństwo polskie z resztą kraju. 

W  zamian  proponowano  stypendia  dla  Polaków  podejmujących  studia  w 

Królewcu i Wrocławiu. 

    Tymczasem  młode  pokolenie  Polaków,  dorastające  w  realiach  zaborczej 

niewoli i wzbogacone doświadczeniami walki zbrojnej w szeregach powstania 

listopadowego,  wybrało  inną  drogę  zmagań  o  polską  naukę  i  kulturę.  Karol 

Libelt  i  Jędrzej  Moraczewski  uzyskali  od  władz  pruskich  zgodę  na 

organizowanie  w  Pałacu  Działyńskich  publicznych  wykładów  naukowych. 

Spotkały  się  one  z  dużym  zainteresowaniem  poznaniaków.  Zapraszano 

prelegentów reprezentujących różne dziedziny wiedzy. Działalność ta przypadła 

na lata 1841 – 1843, przyczyniając się do znacznego ożywienia umysłowego w 

mieście i aktywizacji polskiej inteligencji. 

      Jednocześnie nie zaniechano formalnych wniosków sejmowych. Z kolejnym 

wystąpił  w  1843  r.  ziemianin  Wojciech  Lipski,  dziedzic  Lewkowa  pod 

Ostrowem,  zachęcony  powodzeniem  wcześniejszej  inicjatywy  utworzenia 

gimnazjum  w  Ostrowie.  Szczegółowy  i  dobrze  uzasadniony  projekt 

6 

zorganizowania uniwersytetu w Poznaniu stał się w Wielkim Księstwie głośny i 

przyniósł jego autorowi uznanie wśród rodaków. Petycja trafiła po jakimś czasie 

do  Berlina,  gdzie  została  odrzucona,  głównie  z  powodu  negatywnej  opinii 

ówczesnego  naczelnego  prezesa  Wielkiego  Księstwa  Poznańskiego  Moritza 

Beurmanna,  który  wątpił  przede  wszystkim  w  możliwość  skompletowania 

polskojęzycznej  kadry  naukowej  dla  uczelni  a  także  rekrutacji  odpowiedniej 

liczby  studentów  (m.  in.  w  Gimnazjum  św.  Marii  Magdaleny  uzyskiwało 

rocznie  maturę  średnio  niewiele  ponad  dwudziestu  uczniów,  a  często  nawet 

mniej).  Najistotniejszy  był  wszakże  argument  natury  politycznej,  polski 

uniwersytet były – jak mniemał pruski urzędnik – ostoją polskości i miejscem 

kontestacji, a z pewnością także irredenty antyniemieckiej. Projekt został zatem 

ostatecznie odrzucony w grudniu 1845 roku. 4 

     Kolejny etap zmagań przypadł po okresie przemian politycznych lat 1846 – 

1848, czasów zbrojnej konspiracji na ziemiach polskich i Wiosny Ludów. Areną 

walki stał się wówczas utworzony w 1848 r. sejm pruski w Berlinie. Jednym z 

posłów  polskich  był  August  Cieszkowski,   znany  myśliciel,  autor  rozpraw 

filozoficznych i odważny krytyk pruskiego systemu rządów opartych na łamaniu 

praw  i  przemocy.  Po  raz  pierwszy  złożył  swój  wniosek  w  marcu  1851  r., 

motywując  go,  podobnie  jak  poprzednicy,  swoistym  upośledzeniem  Księstwa 

Poznańskiego,  jedynej  wówczas  pruskiej  prowincji  nie  posiadającej  wyższej 

uczelni.  Sejmowa  komisja  oświatowa  odrzuciła  jednak  argumentację  posła 

polskiego, używając podobnych jak dawniej kontrargumentów o braku kadry i 

dostatecznej liczby studentów mogących podjąć studia w Poznaniu. Nie zrażony 

niepowodzeniem  Cieszkowski  kilkakrotnie  ponawiał  swój  wniosek,  po  raz 

ostatni w styczniu 1855 r., lecz także bez powodzenia. Do sprawy powrócił raz 

jeszcze  w  kolejnej  swej  kadencji  poselskiej  w  wystąpieniu  z  14  maja  1861  r. 

Przyczyny  niepowodzeń  były  zróżnicowane,  prócz  stałej  niechęci  rządu 

pruskiego złożył  się na nie także  i  brak  zrozumienia  ze  strony  wielu  kolegów 

posłów, nie zawsze doceniających potrzebę walki o szkołę wyższą. Wiele czasu 

pochłaniały bowiem duże znaczenie mające dla polskiej społeczności zmagania 

o  oświatę  elementarną,  a  nade  wszystko  o  szkolnictwo  średnie  w  Wielkim 

księstwie Poznańskim. Cieszkowski – intelektualista – bez wątpienia spoglądał 

dalej niż wielu mu współczesnych5.  

    Wobec całkowitego braku powodzenia dotychczasowych inicjatyw zrodził się 

w  niektórych  kręgach  polskiej  inteligencji  plan  rozwiązania  problemu 

stanowiący  pewien  kompromis  polegający  na  utworzeniu  tzw.  uniwersytetu 

krajowego  o  charakterze  mieszanym  niemiecko  –  polskim.   Wsparli  projekt 

przedstawiciele  liberalnych  kręgów  inteligencji  prusko  –  poznańskiej,  m.  in. 

nadburmistrz poznański Eugen Naumann i lekarz – społecznik z Leszna Johann 

4 S. Z. Gołębiowski, Starania polskie o uniwersytet w Poznaniu w XIX wieku, „Studia i Materiały do dziejów 

Wielkopolski i Pomorza (Poznań) 1957), t. 3, z. 2, 29-58. 

5 Z. Grot, Starania Augusta Cieszkowskiego o polski uniwersytet w Poznaniu, [w:] Opuscula Casimiro 

Tymieniecki septuagenario dedicata, Poznań 1959, s. 73 – 94. 

7 

Metzig  (żonaty  z  Polką).  Pierwszy  z  nich  w  sejmie  krajowym  (1845),  drugi 

natomiast w sejmie pruskim (1848). Inicjatywa, choć zyskiwała wraz z upływem 

lat  coraz  więcej  zwolenników  (wspierał  ją  m.  in.  na  forum  sejmowym  Karol 

Libelt w 1867 r. oraz posłowie Kazimierz Kantak i Leon Wegner) zakończyła 

się  jednakże  ostatecznie  niepowodzeniem  w  1873  r.  Władze  argumentowały 

odmowę  domniemaniem,  iż  w  nawet  w  takiej  wspólnej  polsko  -  niemieckiej 

formie uniwersytet stałby się wkrótce ośrodkiem kultywującym polską kulturę, a 

politycznie  –  centrum  polskiej  irredenty.  W  ten  sposób  idea  uniwersytetu 

polskiego w Poznaniu w okresie zaborczym upadła.  

   Niepowodzeniem  zakończyła  się  też  krótkotrwała  działalność  prywatnej  w 

swym  charakterze  polskiej  Szkoły  Rolniczej  w  Żabikowie  (15  X  1870  –  1  X 

1876), finansowanej i zarządzanej przez grupę ziemian i działaczy społecznych 

skupionych  w  Centralnym  Towarzystwie  Gospodarczym.  Była  to  zawodowa 

szkoła  średnia,  której  absolwenci  po  trzech  latach  nauki  otrzymywali 

świadectwo  dojrzałości.  Bez  wątpienia  była  to  inicjatywa  bardzo  potrzebna  w 

regionie, którego gospodarcze podstawy opierały się na rolnictwie. Do ustania 

działalności szkoły przyczyniły się niemieckie represje policyjne lecz i kłopoty 

finansowe związane z przedsięwzięciem6.  

       Chociaż więc działacze polscy zrezygnowali u schyłku okresu zaborczego 

ze starań o założenie uniwersytetu, nie słabła intelektualna i naukowa aktywność 

środowisk  polskich,  m.  in.  głównie  dzięki  staraniom  Karola  Libelta 

zaktywizowało swoją działalność Towarzystwo Przyjaciół Nauk (dalej: PTPN), 

założone  oficjalnie  w  1857  roku,  skupiając  wyróżniające  się  grono  polskich 

uczonych  i  badaczy  z  wielu  dziedzin  nauki.  Tworzono  w  mieście  polskie 

biblioteki,  które  stały  się  także  ośrodkami  polskości  Biblioteka  Kórnicka,  z 

inicjatywy  Tytusa  hr.  Działyńskiego  (1796  –  1861);  Biblioteka  Raczyńskich,  

ufundowana przez Edwarda hr. Raczyńskiego właściciela Rogalina (otwarta w 

1829 r.) Ponadto idea polskiego uniwersytetu znalazła swoje trwałe miejsce nie 

tylko w świadomości elit lecz i „stanu trzeciego”, m. in. w kręgach kupiecko – 

rzemieślniczych  Poznania.  Krzewiono  ją  także  wśród  młodzieży,  w  licznych 

polskich  organizacjach  oraz  towarzystwach  społeczno  -  kulturalnych  i 

sportowych, a także w ramach popularnych odczytów i wykładów naukowych 

(m. in.  Towarzystwo Wykładów Ludowych im.  A. Mickiewicza, działające od 

1898 roku w Bazarze z inicjatywy Bernarda Chrzanowskiego.  

       W  1886  roku  z  inicjatywy  obywatelstwa  i  duchowieństwa  poznańskiego 

zamówiono  u  Jana  Matejki  obraz  nawiązujący  do  początków  poznańskich 

tradycji  akademickich.  Krakowski  Mistrz  wywiązał  się  z  przyjętego 

zobowiązania  bardzo  szybko  i  wkrótce,  24  grudnia  1886  r.  obraz  olejny 

zatytułowany  „Założenie  Akademii  Lubrańskiego  w  Poznaniu”  (lub  też: 

„Biskup    Lubrański  funduje  Akademię  Poznańską”)  podarowano  –  zgodnie  z 

zamysłem  -  ks.  Edwardowi  Likowskiemu,  ówczesnemu  prałatowi 

6 S. Z. Gołębiowski, Starania polskie, op. cit., s. 50-53. 

8 

poznańskiemu,  obchodzącemu  25  -  lecie  kapłaństwa.  Ks.  Likowski,  profesor 

prawa  kanonicznego  i  historii  kościoła  od  1865,  w  latach  1867  –  1873  był 

regensem seminarium duchownego, które w sensie ideowym uważano nie bez 

racji za kontynuację Akademii, a w latach 1895 – 1914 prezesem Poznańskiego 

Towarzystwa  Przyjaciół  Nauk.  Przed  1914  rokiem  ks.  Likowski,  pełniący 

wówczas  godność  arcybiskupa  poznańskiego,  przekazał  obraz  do  Muzeum 

Mielżyńskich  mieszczącym  się  przy  Poznańskim  Towarzystwie  Przyjaciół 

Nauk7. 

    Obraz przedstawia uroczystość wręczenia dokumentu erekcyjnego Akademii 

Lubrańskiego.  Uroczystość,  jak  założył  Matejko,  z  pewnością  nie  mogła  się 

odbyć  w  nowo  wybudowanym  gmachu  szkoły,  gdyż  ten  za  życia  biskupa 

Lubrańskiego nie był jeszcze ukończony. Identyfikacja postaci jest w większości 

hipotetyczna. Na tronie pośrodku sali siedzi Jan Lubrański, biskup poznański, w 

szatach  uroczystych.  Wśród  osób  stanowiących  asystę  biskupa  zwraca  uwagę 

postać  starszego  kanonika.  Jest  to  prawdopodobnie  brat  fundatora  Bernard 

Lubrański,  nie  żyjący  w  chwili  fundacji  już  od  dwudziestu  lat.  Jest  to  więc 

kolejny anachronizm popełniony, być może świadomie przez mistrza Jana. Na 

stopniach  tronu  klęczy  pierwszy  rektor  Akademii,  Jan  ze  Stobnicy  (lub  jego 

następca Tomasz Bederman), przyjmując z rąk fundatora dokument erekcyjny. 

Towarzyszący  mu  również  na  klęczkach  duchowny  to  zapewne  któryś  z 

pierwszych profesorów Akademii, znany także z dziejów literatury polskiej, być 

może  Walenty  Wróbel,  zwany  z  łacińska  Passerinusem,  lub  Grzegorz  z 

Szamotuł  czy  też  Krzysztof  Hegendorfer.  Duchowny  stojący  za  tymi  dwoma 

klęczącymi  postaciami  to  z  pewnością  portret  jubilata,  ks.  Edwarda 

Likowskiego  (jedyna  autentyczna  podobizna).  Któraś  z  młodocianych  postaci 

jest  być  może  podobizną  Klemensa  Janickiego.  Miał  on  jednak  w  roku  1519 

zaledwie  trzy  lata  (kolejny  to  anachronizm  autora  obrazu).  Świecki  dostojnik 

obok  Jana  Lubrańskiego  to  prawdopodobnie  Jędrzej  z  Szamotuł,  wojewoda 

poznański8.  

       Tak  więc  inicjatywę  przejęli  Niemcy,  z  inicjatywy  zaborcy,  w  wyniku 

działań władz lokalnych, życzliwie wspieranych w Berlinie, 4 listopada 1903 r. 

powstała  w  Poznaniu  Akademia  Królewska,  uczelnia  wyższego  typu  lecz 

pozbawiona praw nadawania stopni i dyplomów naukowych. Nie żałowano na 

nią  znacznych  środków  finansowych,  wybudowano  okazały  gmach,  który 

oddano  do  użytku  1  listopada  1909  r.  (obecny  budynek  Collegium  Minus 

Uniwersytetu im. A. Mickiewicza) oraz bibliotekę przy ul. Rycerskiej (1902 r.) 

7 W latach 1939-1943 obraz trafił do Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu; skradziony w 1943, odzyskany 

został w 1948 r. Obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Matejko. Obrazy olejne. Katalog 

pod redakcją i ze wstępem Krystyny Sroczyńskiej, Warszawa 1993, s. 222-223, tam komentarz i lit. E Iwanoyko, 

Jana Matejki - Założenie Akademii Lubrańskiego w Poznaniu, [w:] Munera Poznaniensia. Księga Pamiątkowa 

Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu dla uczczenia 600-–lecia założenia Uniwersytetu 

Jagiellońskiego. Pod red. Gerarda Labudy, Poznań 1965, s. 319 – 328. 

8 Kopia obrazu wykonana przez malarza artystę J. Bukowskiego  znajduje się w Sali Lubrańskiego (tzw. Mała 

Aula) w Collegium Minus Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, reprezentacyjnym gmachu uniwersytetu, m. in. 

siedzibie władz rektorskich. 

9 

(obecnie Biblioteka Uniwersytecka UAM przy ul. F. Ratajczaka). Prasa polska 

otwarcie ironizowała na temat owej „akademickości” tworu, „co nie jest szkołą, 

ani  uniwersytetem,  tylko  jakąś  na  wpół  naukową  amfibią”,  oraz  „tworem 

poronionym i kadłubem uniwersytetu”. Starano się przekształcić „Akademię” w 

uniwersytet,  obawiano  się  jednakże  napływu  polskiej  młodzieży.  Uczelnia 

działała dość mało dynamicznie do roku 1918, chociaż w zamierzeniach władz 

stać  się  miała  niemieckim  ośrodkiem  intelektualnym  oraz  instrumentem 

germanizacyjnym. Tymczasem klęska Niemiec w Wielkiej Wojnie przekreśliła 

te zamysły9. 

   „Komisja Organizacyjna Uniwersytetu Polskiego w Poznaniu” 1918 – 1919 

        Kolejną polską inicjatywą przeciwstawiającą się akcji germanizacyjnej było 

założone  w  1913  r.  w  Poznaniu  Towarzystwo  Wykładów  Naukowych  (dalej: 

TWN).  Skupiło  ono  około  400  członków,  głównie  z  ówczesnej  inteligencji 

poznańskiej. Od października 1913 do lipca 1914 r. odbył się cykl wykładów o 

tematyce  społeczno  –  historycznej.  Na  prelegentów  zapraszano  znanych  i 

cenionych  uczonych  z  uniwersytetów  galicyjskich,  z  Krakowa  i  Lwowa,  byli 

wśród nich historycy Władysław Konopczyński i Wacław Tokarz, oraz historyk 

literatury  Ignacy  Chrzanowski.  W  ograniczonym  zakresie  działalność 

kontynuowano  także  w  latach  I  wojny  światowej.  W  styczniu  1918  r. 

przekształcono wykłady w systematyczny dwuletni kurs naukowy, obejmujący 

wyłącznie  humanistykę.  Pracę  opierano  wówczas  przede  wszystkim  na 

wykładach  prezentowanych  przez  przedstawicieli  miejscowego,  poznańskiego 

środowiska  naukowego,  m.  in.  z  Poznańskiego  Towarzystwa Przyjaciół  Nauk. 

Wykłady  prezentowali  m.  in.  archeolog  dr  Józef  Kostrzewski  oraz  filozof  dr 

hab. Michał Sobeski. TWN rozwiązano dopiero w kwietniu 1919 r. 

      W  tym  właśnie  środowisku  narodziła  się  u  progu  niepodległości  kolejna 

inicjatywa powołania w mieście polskiego uniwersytetu. Zabiegi organizacyjne 

podjęto  już  w  połowie  1918  r.  gdy  trwała  jeszcze  I  wojna  światowa.  Pod 

przewodnictwem  prezesa  PTPN  dr  Heliodora  Święcickiego,  cieszącego  się 

autorytetem  lekarza  –  ginekologa  i  społecznika,  utworzono  specjalną  komisję, 

której pełna nazwa brzmiała „Komisja Organizacyjna Uniwersytetu Polskiego w 

Poznaniu”.  W polskich czasach, gdy zbędne stało się podkreślanie pierwiastka 

narodowego, zwano ją Komisją Uniwersytetu lub Komisją Organizacyjną. W jej 

skład  weszli:  historyk  językoznawca  ks.  dr  Stanisław  Kozierowski,  dr  hab. 

Michał Sobeski oraz dr hab. Józef Kostrzewski (sekretarz komisji). 

9 S. Z. Gołębiowski, Królewska Niemiecka Akademia w Poznaniu w latach 1903 – 1918, „Studia i Materiały do 

Dziejów Wielkopolski i Pomorza”(Poznań) 1957, t. 3, z. 2, s. 189 – 201. 

10 

        Pierwsze zebranie nowego gremium odbyło się 11 listopada 1918 r. Był to 

dzień  kapitulacji  Rzeszy  Niemieckiej  na  froncie  zachodnim,  miał  więc  rangę 

symbolu,  zwłaszcza  dla  Wielkopolan  oraz  wszystkich  mieszkańców  zaboru 

pruskiego - kończyła się Wielka Wojna i trwał w związku z tym na kontynencie 

europejskim wielki przełom polityczny.  Miejscem spotkań Komisji – aż do 17 

kwietnia  1919  r.  była  sala  posiedzeń  Poznańskiego  Towarzystwa  Przyjaciół 

Nauk przy ówczesnej Victoria Strasse – (ul. Seweryna Mielżyńskiego), a od 23 

maja  w  gmachu  Collegium  Minus,  przeważnie  w  gabinecie  rektora, 

mieszczącym się wówczas na parterze budynku. 

       W  wyniku  intensywnych  prac  Komisji  (do  końca  1918  roku  odbyło  się 

siedem spotkań, a ogółem 26 posiedzeń), dekretem Komisariatu Naczelnej Rady 

Ludowej  z  30  stycznia  1919  roku  powołano  do  życia  Wydział  Filozoficzny 

„jako  zaczątek  polskiego  uniwersytetu  w  Poznaniu”.  O  swojej  działalności 

Komisja poinformowała oficjalnie na łamach „Kuriera Poznańskiego” w dniu 1 

stycznia 1919 roku. 

        Organizatorzy  Wszechnicy  Piastowskiej  starali  się  o  pozyskanie  jak 

najlepszej kadry dla nowej polskiej uczelni. Szczególne zasługi w tym zakresie 

przypadają  Michałowi  Sobeskiemu,  który  już  na  pierwszym  posiedzeniu 

Komisji  zobowiązał  się  do  przygotowania  listy  kandydatów  na  profesorów. 

Zwrócono się przede wszystkim do środowisk akademickich Krakowa i Lwowa, 

prężnych  i  posiadających  największy  polski  potencjał  intelektualny.  Liczono 

także  na  zatrudnienie  w  Poznaniu    tak  zwanych  emigrantów  naukowych  z 

Wielkopolski,  którzy  w  czasach  niedawnej  zaborczej  niewoli  podjęli  pracę  w 

Małopolsce  lub  na  obczyźnie.  Kandydaci  musieli  uzyskać  aprobatę  Komisji 

Stabilizacyjnej,  działającej  w  początkach  lutego  1919  roku  w  Krakowie, 

zajmującej  się  opiniowaniem  kandydatur  na  katedry  reorganizowanego 

wówczas, i polonizowanego Uniwersytetu Warszawskiego. Na specjalną prośbę 

Heliodora  Święcickiego  komisja  krakowska  zajęła  się  także  sprawą  grona 

profesorskiego  dla  Wszechnicy  Piastowskiej.  Wkrótce  stało  się  możliwe 

przygotowanie  pierwszego  posiedzenia  Rady  Wydziału  Filozoficznego,  który 

zgodnie z decyzją Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej z 30 stycznia 1919 r., 

rozpocząć miał działalność 1 kwietnia tego roku. Odbyło się4 kwietnia, a więc 

przed  formalną  inauguracją  działalności  Uniwersytetu.  Wydział  posiadał  21 

katedr,  w  tym  13  w  Sekcji  Humanistycznej  i  8  w  Sekcji  Matematyczno  – 

Przyrodniczej.  Wówczas  mianowano  też  pierwszych  profesorów,  m.  in. 

Sobeskiego  i  Kostrzewskiego.  Godność  dziekana  powierzono  jednomyślnie 

Michałowi Sobeskiemu. 

      Następnego  dnia,  w  trakcie  dwudziestego  posiedzenia  Komisji 

Organizacyjnej,  tytuł  profesora  nadzwyczajnego  nadano  Heliodorowi 

Święcickiemu,  co  miało  umożliwić  powierzenie  mu  wyboru  godności  rektora 

nowej uczelni (Heliodor Święcicki był aż sześciokrotnie wybierany na funkcję 

rektora  Wszechnicy  Piastowskiej,  która  dopiero  w  roku  1920  przyjęła    nazwę 

Uniwersytetu  Poznańskiego:  kadencja  pierwsza  w  1919  roku  i  cztery  kolejne, 

11 

roczne kadencje w latach akademickich 1919/1920 do 1922/1923; oraz ostatni 

wybór na kadencję 1923/1924, przerwaną z powodu śmierci rektora w dniu 12 

października 1923 roku). 

       Równocześnie  w  toku  prac  Komisji  omawiano  działania  związane  z 

organizacją  Wydziału  Prawa.  Powierzono  ją  Antoniemu  Peretiatkowiczowi, 

profesorowi  Uniwersytetu  Jana  Kazimierza  we  Lwowie.  On  też  został 

pierwszym  dziekanem  tego  Wydziału,  jedynym  wówczas  obok  Wydziału 

Filozoficznego.  Prawnicy  rozpoczęli  formalnie  swoja  działalność  w  połowie 

maja  1919  roku.  Natomiast  intensywne  prace  nad  powołaniem  Wydziału 

Lekarskiego,  podejmowane  zarówno  przez  rektora,  jak  i  zaproszonego  do 

realizacja tego działa prof. Adama Wrzoska, zakończono powodzeniem dopiero 

jesienią 1920 roku. 

     Zadbano  także  o  powiązanie  poznańskiej  uczelni  z  regionem.  Promowaniu 

uniwersytetu  na  zewnątrz  oraz  polskiej  nauki  w  ogóle,  służyły  Powszechne 

Wykłady  Uniwersyteckie,  rodzaj  uniwersytetu  ludowego.  Myśl  ich 

zorganizowania  powziął  Józef  Kostrzewski  już  10  grudnia  1918  roku  na 

posiedzeniu  Komisji  Organizacyjnej,  a  wrócił  do  niej  na  posiedzeniu  Rady 

Wydziału Filozoficznego 12 kwietnia 1919 roku. W myśl założeń, w Poznaniu 

oraz  okolicznych  miastach  powiatowych  odbywały  się  serie  wykładów 

prowadzonych  przez  profesorów  uniwersytetu  oraz  innych  specjalistów 

reprezentujących  poszczególne  dziedziny  nauki.  Cieszyły  się  one  w  latach 

następnych niesłabnącym powodzeniem. 

       W  toku  prac  Komisji  zapraszano  wielu  konsultantów  i  osoby  wspierające 

poczynania  Komisji  swoją  wiedzą,  doświadczeniem  i  możliwościami  natury 

organizacyjnej.  W  posiedzeniach  uczestniczyli  m.  in.  dwaj  lekarze  poznańscy, 

dr  Stanisław  Łazarewicz  i  dr  Wincenty  Jezierski.  Wielkimi  sprzymierzeńcami 

działań Święcickiego i  jego kolegów po wybuchu powstania wielkopolskiego 

(27  grudnia  1918  r.)  –  a  więc  w  okresie  kształtowania  się  władz  polskich  w 

mieście - byli jednak nade wszystko ks. kanonik Stanisław Łukomski, naczelnik 

Wydziału  Oświaty  Komisariatu  Naczelnej  Rady  Ludowej  (dalej:  Komisariat 

NRL) a także nadburmistrz Poznania (od 12 listopada 1918 r.), od kwietnia 1919 

roku pierwszy polski prezydent miasta – adwokat Jarogniew Drwęski10. 

Rozwój organizacyjny sprawił, iż w czerwcu 1919 roku możliwy stał się wybór 

pierwszego  senatu  Wszechnicy  Piastowskiej.  Jego  inauguracyjne  posiedzenie 

odbyło  się  19  czerwca.  Wobec  istnienia  statutowych  struktur  uczelni,  senat 

Wszechnicy  na  drugim  swym  posiedzeniu  w  dniu  23  czerwca  1919  roku 

rozwiązał Komisję Organizacyjną Uniwersytetu. 

10   Na temat genezy i pierwszych lat działalności Uniwersytetu Poznańskiego por.: Uniwersytet Poznański w 

pierwszych latach swojego istnienia (1919, 1919-20, 1920-21, 1921-22, 1922-23) za rektoratu Heliodora 

Święcickiego. Księga Pamiątkowa wydana staraniem senatu Uniwersytetu Poznańskiego. Pod redakcją Adama 

Wrzoska, Poznań 1925, passim; Z. Grot, Czterysta lat walki, op. cit., s. 9- 58. 

12 

Otwarcie Wszechnicy Piastowskiej 

„Strzeżcie się szarzyzny życia …”. 

      7 maja 1919 roku odbyło się uroczyste otwarcie Uniwersytetu. Wybór daty 

nie był przypadkowy, Rektor Święcicki wyraźnie starał się nawiązać do 400 lat 

wówczas  liczącej  tradycji  Akademii  Lubrańskiego.  Myśl  tę  zaprezentował  już 

na  czwartym  posiedzeniu  Komisji  –  10  grudnia  1918  r.    Jak  zgodnie 

zadecydowali  organizatorzy  uczelni,  tradycja  ta  była  nie  ulegającym  kwestii 

kontinuum. Mówiono o tym w wystąpieniach inauguracyjnych. Zaplanowane na 

cały dzień uroczystości rozpoczęły się o godz. 9.30. nabożeństwem w kościele 

katedralnym, które celebrował ks. prymas Edmund Dalbor, a kazanie wygłosił 

ks. prałat Stanisław Łukomski. 

    Poznaniacy  tłumnym  szpalerem  otaczali  pochód,  który  po  nabożeństwie 

uformował się na czele z harcerzami poznańskimi i przeszedł z Katedry ulicami: 

Chwaliszewem i Wielką, następnie poprzez Stary Rynek i ulicę Nową (obecnie 

Paderewskiego),  plac  Wolności,  ul.  Kościuszki  i  św.  Marcin  do  Collegium 

Maius, mieszczące się wówczas w Zamku.  Tu właśnie, w dawnej cesarskiej sali 

tronowej,  odbyła  się  zasadnicza  część  uroczystości  inauguracyjnej,  którą 

uświetnił  ceniony  powszechnie  w  Poznaniu  chór  katedralny  pod  dyrekcją  ks. 

Wacława Gieburowskiego. 

     Po komisarzu Poszwińskim, bardzo życzliwie wspierającym w Komisariacie 

Naczelnej  Rady  Ludowej  sprawy  organizującej  się  uczelni,  głos  zabrał  rektor 

Święcicki, omawiając cele i zadania, jakie w zamierzeniach władz rektorskich 

realizować miała uczelnia. Wiele jeszcze zadań czekało organizatorów uczelni. 

Spośród  nich  kształcenie  i  wychowanie  młodego  pokolenia  Polaków  miało 

wartość  najwyższą.  Nawiązał  też  do  czterechsetnej    rocznicy  założenia 

Akademii  Lubrańskiego,  gdyż  uroczystość  inauguracyjna  –  jak  wspomniano  -  

połączona  została  z  uroczystością  otwarcia  Wszechnicy  Piastowskiej. 

Pobrzmiewały też w nim akcenty patriotyczne i narodowe, poczucie satysfakcji 

z odzyskanej wolności. 

  „[…]Przeżywamy dzień wielki - mówił pierwszy rektor. Święcimy zwrot ku 

potędze,  ku  sile,  ku  młodości!  Jako  pierwszy  rektor  Uniwersytetu  witam 

wszystkich  serdecznie,  witam  dostojne  zgromadzenie  pamięcią  Śniadeckich, 

Libelta  i  Cieszkowskiego.  W  obrębie  tych  murów,  w  których  przebywamy,  a 

które świadczyć miały o potędze zaborcy, rozbrzmiewały do niedawnego czasu 

słowa nam wrogie.  Dziś w proch runęły przemoc i krzywda. Naród rozdarty, 

gnębiony i prześladowany powstaje jak feniks z popiołów. - Naścieżaj otwierają 

się  bramy  Zamku,  aby  nauce  polskiej  stałą  otworzyć  siedzibę.  Komu 

zawdzięczamy,  że  w  Poznaniu  powstaje  wszechnica,  ta  dla  nauki  i  kultury 

polskiej  tak  ważna  placówka?  Dobrej  woli  i  zabiegom  rządu  naszego, 

życzliwości  społeczeństwa.  Wdzięczność  dozgonna  i  uznanie  wielkie  niech 

nagrodą  im  będą.  Dzień  dzisiejszy  jest  dla  nas  dniem  podwójnie  uroczystym. 

Nie  tylko  otwieramy  Wszechnicę  Piastowską  w  wolnej,  niepodległej, 

13 

zjednoczonej  Polsce,  ale  dziwnym  zbiegiem  okoliczności  właśnie  mija  w  tym 

roku lat 400,  jak w Poznaniu na Wyspie Tumskiej powstał łącznik z Zachodem, 

przybytek nauk, odrodzona „Musarum delebrum”, Akademia Lubrańskiego[...]”. 

Jako  lekarz  wspomniał  też  o  sławnym  Józefie  Strusiu,  uczniu  Akademii 

Lubrańskiego:  „[…]W jednym ze swych licznych komentarzy do przekładów 

domaga  się  Struś,  aby  młodzież,  poświęcająca  się  jednej  gałęzi  wiedzy,  nie 

zasklepiała się w niej, lecz brała także wzgląd na całokształt i wszechstronność 

nauki. Młodzieży polska! Zaskarb sobie złote słowa wielkiego syna Polski, a z 

mieszczańskiej  pochodzącego  rodziny,  głęboko  w  pamięci.  Szczegółowa 

umiejętność, to tylko cząstka całości wszechwiedzy ludzkiej. Ona dopiero czyni 

człowieka człowiekiem, który w całej pełni do swych dorósł celów. Ale na tym 

nie  koniec.  Macie,  młodzi  przyjaciele,  wykształcić  się  w  Uniwersytecie  nie 

tylko naukowo, lecz nie mniej kształcić się macie na dobrych obywateli kraju, 

bo  macie  być  później  apostołami  świętej  naszej  sprawy,  Ojczyzny  naszej 

nadzieją. Niech krzepi się w Was męstwo, a płomienna miłość ojczyzny uzbraja 

Was  w  moc  wytrwania.  Stróżujcie  dniem  i  nocą  na  warcie  polskiej,  sprawie 

narodowej  poświęcajcie  się  pod  wodzą  profesorów  Waszych,  którzy  Wam 

przewodzić,  dla  Was  pracować  pragną.  Oddajcie  ojczyźnie  uczucia  Wasze, 

mienie Wasze, życie Wasze, gdyby się tego od Was domagać miała. Wyrośliście 

w  niewoli,  oddychacie  teraz  wolnością.  Służcie  ojczyźnie,  roztaczajcie  opiekę 

nad nią, zwiększajcie ideały nasze. Strzeżcie się szarzyzny życia, w którym nie 

ma  wielkich ukochań i słońc  wielkich. Czynne ukochanie  Polski niech będzie 

celem  Waszego  życia.  Stójcie  murem  na  straży  przeszłości  pamiątek.  Hart 

ducha,  ofiarność  i  odwaga  wcielania  idei  w  czyn  żywy,  to  obowiązki  Wasze, 

jakie  spełniać  macie,  by  się  stać  godnymi  praojców  Waszych,  tych  dobrych 

Polaków, tych wielkich naszych „targaczów łańcucha”. Za hasło życia weźcie 

sobie te wielkie i proste cztery słowa, które otwierały patriotom czteroletniego 

Sejmu dostęp  na tajemne obrady: „By dobrze było ojczyźnie”. Ojczyzna rosnąć 

i  chodzić  będzie  w  promieniach  chwały.  Król  Władysław,  praszczur 

Jagiellonów, nazywał Akademię Krakowską najdroższą córą swoją. Niechaj dla 

Uniwersytetu  Poznańskiego  całe  społeczeństwo  podobne  żywi  uczucie.   Quod 

felix faustum  fortunatumque  sit”[…]11 

      Utworzenie  w  stolicy  Wielkopolski  wyższej  uczelni  stało  się  najbardziej 

istotnym  i  spektakularnym  wydarzeniem  świadczącym  w  1919  roku,  w  czasie 

restytucji  pastwa,  o  powrocie  do  miasta  polskiej  kultury  i  nauki.  Wydarzenie 

posiadało  znaczenie  polityczne,  daleko  wykraczające  poza  granice  miasta  i 

regionu. 

11 Ibidem. 

14 

Lata 1919 - 1939 

     10  kwietnia  1920  roku,  nastąpiła  zmiana  nazwy  nowej  uczelni,  istniejącą 

dotąd „Wszechnicę Piastowską” zastąpił ”Uniwersytet Poznański” (UP). Był to 

jeden z sześciu działających w kraju w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, stał się 

od początku swojej pracy między innymi ośrodkiem polskiej myśli zachodniej i 

badań  niemcoznawczych.  Kadra  naukowa  dynamicznie  rozrastającej  się 

placówki  w  ciągu  najbliższych  lat  stała  się  znana  ze  swych  osiągnięć 

badawczych nie tylko w kraju lecz i daleko poza jego granicami. Uniwersytet 

rozwijał się także strukturalnie. Jeszcze 17 maja 1919 roku odbyło się pierwsze 

posiedzenie  Rady  Wydziału  Prawa  i  Nauk  Ekonomiczno  –  Politycznych;  w 

1921 nazwę Wydziału zmieniono na Prawno – Ekonomiczny; 6 sierpnia 1919 

roku  utworzono  Wydział  Rolniczo  –  Leśny,  a  25  kwietnia  1920  r.  odbyło  się 

pierwsze  posiedzenie  Rady  Wydziału  Lekarskiego.  Wkrótce  na  dwie  odrębne 

jednostki  podzielił  się  Wydział  Filozoficzny:  19    listopada  1925  roku  po  raz 

pierwszy zebrała się Rada Wydziału Matematyczno – Przyrodniczego, a w dzień 

później Rada Wydziału Humanistycznego. W 1939 roku Uniwersytet Poznański 

posiadał  już  zatem  pięć  wydziałów:  Prawno  –  Ekonomiczny,  Lekarski, 

Humanistyczny, Matematyczno – Przyrodniczy i Rolniczo – Leśny. W ostatnim 

w  pełni  objętym  statystyką  roku  1938  na  UP  studiowało  ogółem  4  732 

studentów oraz było zatrudnionych 165 pracowników naukowych12.  

       Wielkim    osiągnięciem  dydaktycznym  UP  byli  wybitni  absolwenci, 

matematycy  –  kryptolodzy,  którzy  w  sposób  szczególny  zasłużyli  się 

ponadprzeciętnymi  dokonaniami,  zyskując  uznanie  daleko  wykraczające  poza 

granice  kraju,  z  czasem  zyskując  powszechne  uznanie.  Byli  to:  Marian 

Rejewski,  Henryk  Zygalski  i  Jerzy  Różycki.  Na  początku  lat  trzydziestych 

rozwiązali  sposób  działania  niemieckiej  wojskowej  maszyny  szyfrującej  o 

nazwie  „Enigma” 13.  W  drugiej  połowie  1932  roku  prace  poznańskich 

kryptologów przeszły etap teoretycznych eksperymentów. Pierwszym sukcesem 

było rozwiązanie czteroliterowego kodu morskiego używanego w Kriegsmarine, 

niemieckiej marynarce wojennej, stosunkowo mało skomplikowanego. Były to 

bowiem cyklicznie powtarzane wiadomości z elementami stałymi o charakterze 

meteorologicznym.  W  ostatnich  dniach  grudnia  1932  roku  odczytano  po  raz 

pierwszy w całości tajną depeszę Reichswehry. W wyniku dalszych kilkuletnich 

badań  i  prób  zbudowano  polską  replikę  urządzenia.  Wobec  zbliżającej  się 

wojny,  w  dniach  24-26  lipca  1939  roku  z  polskimi  dokonaniami  zapoznano 

12 Spis wykładów Uniwersytetu Poznańskiego za rok 1937/38, Poznań 1937; Spis wykładów UP za rok 1938/39, 

Poznań 1938. 

13 G. Łukomski,  „Enigma” – pamiętny sukces poznańskich matematyków, „ Życie Uniwersyteckie” 2001, nr 2, 

s. 12 – 13; eadem, Poznańskie początki „Enigmy”, [w:] „Mars”. Problematyka i historia wojskowości. Studia i 

materiały (Warszawa-Londyn) 2001, t. 10, s. 18-26. 

15 

kryptoanalityków  francuskich  i  angielskich,  przekazując  ponadto  aliantom  po 

jednym egzemplarzu „Enigmy” 14. 

      Osiągnięcia absolwentów UP miały olbrzymie znaczenie w czasie II wojny 

światowej  i  wpłynęły  znacząco  na  jej  ostateczny  rezultat.  Umożliwiły 

odczytywanie tajnych informacji wojskowych Trzeciej Rzeszy i wielokrotnie w 

toku  działań,  uprzedzanie  niemieckich  poczynań  militarnych  i  politycznych 

przez alianckich sojuszników. Poznańscy matematycy byli nie tylko pionierami 

naukowych  metod  kodowania  danych  oraz  współtwórcami  i  prekursorami 

informatyki,  ich  prace  umożliwiły  skonstruowanie  przez  Brytyjczyków, 

pierwszego  w  historii  komputera  (1943  r.)  służącego  początkowo  do  celów 

prowadzonej wojny.  

  Collegium Minus 

      W Collegium Minus,  budynku będącym symbolem uniwersytetu i siedzibą 

władz  rektorskich  zawsze  odbywały  się  wydarzenia  najważniejsze,  także  te  o 

charakterze ważnym dla miasta, przyjmowano oficjalnych i honorowych gości, 

nadawano tutaj także m. in. tytuły doktorów honoris causa osobom wybitnym, 

posiadającym  szczególne  osiągnięcia  i  zasługi.  Otrzymali  je  między  innymi: 

Maria  Skłodowska –  Curie  (1922);  Roman  Dmowski  (1922); Ferdynand  Foch 

(1923); Ignacy Jan Paderewski (1924); Józef Klemens Piłsudski (1933); Ignacy 

Mościcki  (1935);  Kazimierz  Ajdukiewicz  (1963);  Czesław  Znamierowski 

(1965);  Henryk  Łowmiański  (1965);  Kazimiera  Iłłakowiczówna  (1981); 

Krzysztof Penderecki (1987); Zdzisław Jeziorański (Jan Nowak, 1990); Gustaw 

Herling  –  Grudziński  (1991);  Wisława  Szymborska  (1995);  Stefan  Stuligrosz 

(1995); Jan Paweł II (2001)15.  

      Szczególnie  istotna  i  warta  przypomnienia  była  wizyta  Ignacego  Jana 

Paderewskiego, mistrza fortepianu, kompozytora i polityka, w  swej wymowie 

politycznej nawiązywała bowiem do pierwszej bytności mistrza w grudniu 1918 

roku,  gdy  wybuchło  powstanie  wielkopolskie  (27  grudnia).  Dostojny  gość 

przebywał  w  Poznaniu  w  dniach  23  –  25  listopada  1924  roku  na  zaproszenie 

władz miasta i Uniwersytetu Poznańskiego. 

       W  Grodzie  nad  Wartą  organizowano  wówczas  uroczystości  ku  czci 

zmarłego  3  II  1924  roku  Thomasa  W.  Wilsona.  Wiele  zawdzięczała  stolica 

Wielkopolski  oraz  ziemie  byłego  zaboru  pruskiego  zarówno  prezydentowi 

Stanów  Zjednoczonych,  jak  też  politykom  polskim,  szczególnie  z  kręgu 

Narodowej  Demokracji,  restytuującym  niepodległość.  Doceniono  owe  zasługi. 

Władze  miasta  i  Uniwersytetu  Poznańskiego  godne  zgotowały  przyjęcie 

politykom  i  artyście.  Doznał  w  czasie  wizyty  manifestacyjnej  serdeczności  ze 

strony  mieszkańców  ziemi  wielkopolskiej.  Witano  przecież  honorowego 

14 Ibidem. 

15 Archiwum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, (dalej: AUAM), Doktoraty honoris causa UP i UAM. 

16 

obywatela  miasta  Poznania.  Tytuł  ten  bowiem  pierwsza  polska  rada  miejska 

nadała Paderewskiemu wkrótce po wyborach miejskich (23 marca 1919 roku) - 

na pierwszym swym posiedzeniu. Wiele powodów do trwałej wdzięczności miał 

także Uniwersytet Poznański. Wśród pracowników i władz uczelni zrodziła się 

myśl nadania byłemu premierowi najwyższej godności akademickiej - doktoratu 

honoris causa. Idea dojrzewała przez lat kilka. 

      Władze  uczelni    zamierzały  uczcić    w  ten  sposób  także  innych  polityków 

szczególnie  zasłużonych  dla  sprawy  odzyskania  niepodległości,  tych  którzy 

przyczynili  się  do  wyzwolenia  kresów  zachodnich.  Już  15  grudnia  1922  roku 

Senat  Uniwersytetu  Poznańskiego  nadał  doktorat  honoris  causa  Romanowi 

Dmowskiemu,  a  wkrótce  -  16  kwietnia  1923  roku  francuskiemu  marszałkowi 

Ferdynandowi  Fochowi,  dowódcy  wojsk  Sprzymierzonych  w  czasie  Wielkiej 

Wojny.  Natomiast  6  października  1924  roku  rada  naukowa  Wydziału 

Filozoficznego postanowiła jednogłośnie nadać godność doktora honoris causa z 

zakresu  filozofii  Ignacemu  Janowi  Paderewskiemu.  Uchwałę  tę  zatwierdził 

Senat już w dwa dni później (8 października). Wynik zapadł także jednogłośnie 

(na  tym  samym  posiedzeniu  Rady  doktorat    h.  c.  przyznano  ponadto 

pułkownikowi Edwardowi M. House, wielkiemu przyjacielowi Polski). Wkrótce 

-  5  listopada  1924  roku  -  decyzję  zaaprobowało  Ministerstwo  Wyznań  

Religijnych i Oświecenia Publicznego (WRiOP). Uroczystości rozpoczęły się 23 

listopada  1924  roku  wizytą  w  murach  uniwersytetu.  Wielki  był  entuzjazm  i 

zainteresowanie publiczności – mieszkańców miasta. W promocji wzięli udział 

liczni  zaproszeni  goście.  Prócz  społeczności  akademickiej  (senat,  grono, 

profesorskie  i  studenci,  m.  in.  korporacje  akademickie),  także  przedstawiciele 

władz  miasta,  duchowieństwa  i  władz  państwowych,  wśród  nich  prezydent 

Poznania  Cyryl  Ratajski,  wojewoda  Adolf  hr.  Bniński,  prymas,  ks.  kardynał 

Edmund Dalbor, ks. biskup Stanisław Łukomski, dowódca Okręgu Korpusu VII 

w  Poznaniu,  gen.  Kazimierz  Raszewski,  przewodniczący  Rady  Miasta  inż. 

Witold Hedinger, Ministerstwo WRiOP reprezentował prof. dr Jan Zawidzki. 

Uroczystość  stała  się  okazją  do  nadesłania  życzeń  i  gratulacji  z  wielu 

uniwersytetów europejskich i amerykańskich, płynących na adres Uniwersytetu 

Poznańskiego  i  będących  wyrazem  uznania  dla  dokonań  I.  J.  Paderewskiego. 

Rozpoczął  rektor  UP,  prof.  dr  Stanisław  Dobrzycki.  W  krótkim  wystąpieniu 

przedstawił okoliczności i zasługi Paderewskiego dla kraju i dla Wielkopolski. 

Mówił,  iż  Uniwersytet  Poznański  postanowił  uczcić  genialnego  artystę  oraz 

patriotę, którego zasługi w pełni ocenić będą mogli potomni. Następnie laudację 

wygłosili:  prof.  Łucjan  Kamieński,  muzykolog  i  muzyk,  oraz  prof.  Bronisław 

Dembiński  -  historyk.  Pierwszy  z  recenzentów  zaprezentował  życiorys 

artystyczny  laureata  oraz  niezwykle  wysoko  ocenił  jago  dorobek  zawodowy. 

Zwrócił uwagę na wyróżniający walor jego twórczości  i pracy. Umiał bowiem 

I. J. Paderewski poświęcić swoje zamierzenia i dokonania artystyczne na rzecz 

pracy  obywatelskiej,  przewyższając  na  tym  polu  nawet  wielkiego  Fryderyka 

Chopina, lecz także wpisując się w długi szereg pokoleń - patriotów walczących 

17 

o  wyzwolenie  ojczyzny  -  i  jako  taki  „dobrze  zasłużył  się  ojczyźnie”.  Z  kolei 

prof.  Dembiński  skupił  swoją  uwagę  na  jego  pracy  politycznej.  Podkreślił,  iż 

Paderewski  -  z  natury  indywidualista  a  z  charakteru  artysta  -  niezwykle 

skutecznie  pracował  na  niwie  społecznej,  pozyskując  sympatię  i  poparcie 

społeczeństw  Europy  i  Ameryki  dla  sprawy  niepodległego  bytu  własnego 

narodu. 

     Kulminacyjnym  punktem  uroczystości  był  akt  promocji.  Dyplom  doktora 

honoris  causa  wręczył  dziekan  Wydziału  Filozoficznego  prof.  Jan  Sajdak. 

Paderewski  natomiast  -  jak  świadczą  relacje  -  chociaż  wielokrotnie  w  życiu 

oklaskiwany,  odbierający  zasłużone  zaszczyty  i  godności,  był  tym  razem 

wzruszony  bardziej  niż  zwykle.  Wystąpienie  doktora  honoris  causa  miało 

charakter  retrospektywny.  Wspominał  Paderewski  swoją  wieloletnią  pracę 

polityczną,  zwłaszcza  trudności,  z  jakimi  wielokrotnie  się  spotykał.  Mówił  o 

niezrozumieniu  jego  intencji  i  wewnętrznej    w  kraju  walce  politycznej  za 

czasów  sprawowania  przez  niego  urzędu  premiera.  Nawiązał  ponadto  do 

bieżącej  sytuacji  politycznej  w  Polsce,  zarówno  tej  wewnętrznej,  jak  i 

międzynarodowej.  Przestrzegał  przed  groźbą  anarchizacji  życia  publicznego 

oraz  przed  słabością  państwa  -  czynniki  owe  prowadzić  mogą  bowiem-  jak 

zauważył  -  do  utraty  jego  suwerenności  i  podmiotowości.  Mówił  ponadto  o 

ciągłym niewygasłym zagrożeniu płynącym ze strony ogarniętej bolszewizmem 

Rosji  oraz  pragnących  odwetu  Niemiec.  Wystąpienie  ogromne  wywarło 

wrażenie na audytorium. Nagrodzono je burzliwymi oklaskami16.  

      Niezwykle  istotną  część  zespołu  architektonicznego  Collegium  Minus 

stanowiła już wówczas Aula, pełniąca także funkcję sali koncertowej, cenionej 

przez  artystów,  zwłaszcza  z  powodów  doskonałych  walorów  akustycznych, 

miejsce  gdzie  odbywały  się  wydarzenia  naukowe  i  kulturalne  nierzadko  o 

wymiarze  światowym.  W  okresie  Drugiej  Rzeczypospolitej  służyła  przede 

wszystkim  szeroko  pojętemu  życiu  akademickiemu.  Odbywały  się  tutaj 

uroczyste inauguracje roku akademickiego, a także spotkania studenckie, m. in. 

coroczne  walne  zgromadzenia  Bratniej  Pomocy,  oraz  karnawałowe  bale 

Bratniaka,  gdy  łącznie  w  kilku  salach  zbierało  się  często  około  dwa  tysiące 

osób.  Na  tak  zwanych  otwartych  wykładach,  czyli  publicznych  odczytach 

gościli  między  innymi  gen.  Józef  Haller  (1928)  i  były  prezydent 

Rzeczypospolitej Stanisław Wojciechowski (1929). 

     W  auli  także  żegnano  zmarłych  profesorów,  uniwersytetu,  m.  in.  12 

października  1923  r.  odbyło  się  uroczyste  pożegnanie  rektora  Heliodora 

Święcickiego.  Nade  wszystko  jednak  rozwijało  się  w  jej  murach  życie 

muzyczne,  choć  –  z  natury  rzeczy  -  jego  ośrodkiem  był  wówczas  gmach  pod 

Pegazem.  W  auli  wystąpiły  m.  in.  takie  sławy  jak  pianiści  Francuz  Robert 

Casadeus,  Rosjanin  Lew  Oborin  i  wielokrotnie  Artur  Rubinstein,  a  także 

Zbigniew Drzewiecki i Henryk Sztompka, dyrygenci i kompozytorzy Grzegorz 

16 G. Łukomski, Ambasador polskości,. [w:] Geniusz przypadkowo grający na fortepianie. Ignacy Jan 

Paderewski 1860 – 1941, Poznań 2001, s. 7 – 26. 

18 

Fitelberg  i  Feliks  Nowowiejski,  orkiestry  Filharmonii  Berlińskiej  (23  stycznia 

1936)  pod  dyrekcją  Wilhelma  Furtwänglera  i  Filharmonii  Monachijskiej  pod 

batutą  Adolfa  Mennericha  (wiosną  1938)  oraz  słynne  chóry  polskie  i 

zagraniczne,  np.  Kozaków  dońskich.  W  1929  roku  podczas  Powszechnej 

Wystawy Krajowej rozbrzmiewał w auli głos Ady Sari. Ponadto dwie muzyczne 

daty  z  tego  okresu  szczególnie  warte  są  odnotowania:  7  marca  1929  r.  Karol 

Szymanowski  wysłuchał  w  Auli  swego   „Stabat Mater”,   po  raz  pierwszy 

wykonanego  w  Poznaniu  przez  solistów,  chór  i  orkiestrę  miejscowego 

Konserwatorium pod batutą Władysława Raczkowskiego, a 3 czerwca 1930 r. 

Polskie  radio  przeprowadziło  w  Auli  pierwszą  transmisję  koncertu 

symfonicznego,  także  w  wykonaniu  orkiestry  Konserwatorium  pod  dyrekcją 

Zygmunta  Latoszewskiego.  W  1939  r.  śpiewał  tuż  po  swym   tournée  po 

Ameryce sam mistrz Jan Kiepura. 

         Nadszedł  jednak  wkrótce  mroczny  okres  w  dziejach  uniwersytetu  i 

Collegium Minus. W czasie niemieckiej okupacji w latach 1941 – 1945 mieściła 

się  w  gmachu  siedziba  władz  niesławnej  pamięci  kolejnej  uczelni  założonej 

przez  niemieckiego  okupanta,  tak  zwanego  Uniwersytetu  Rzeszy  w  Poznaniu 

(Reichsuniverität Posen),   uczelni  o  celach  służących  systemowi 

nazistowskiemu,  niewiele  mającej  wspólnego  z  nauką  i  prawdziwym 

wychowaniem  młodych  pokoleń.  Od  dnia  inauguracji  (27  kwietnia  1941  r.) 

odbywały się w auli także koncerty symfoniczne i nazistowskie zgromadzenia 

polityczno – wojskowe. Tymczasem druga wojna światowa, a zwłaszcza walki 

toczone o Poznań w lutym 1945 roku nie wyrządziły budynkowi zbyt wielkich 

szkód17.  

       W  Collegium  Minus  rezydowali  dotąd  niemal  wszyscy  rektorzy 

uniwersytetu  (prócz  okresu  okupacji  niemieckiej  w  latach  1939  –  1945:  na 

terenie tzw. Generalnego Gubernatorstwa działał wówczas (1940 – 1945) Tajny 

Uniwersytet Ziem Zachodnich18). 

       Byli  to  profesorowie:  Heliodor  Święcicki  (1919  –  1923),  lekarz  i 

społecznik;  Zygmunt  Lisowski  (1923  –  1924),  prawnik;  Stanisław  Dobrzycki 

(1924 – 1925), polonista, slawista, historyk literatury polskiej; Ludwik Sitowski 

(1925  –  1926),  zoolog,  entomolog;  Jan  Grochmalicki  (1926  –  1928),  zoolog; 

Edward Feliks Lubicz – Niezabitowski (1928 – 1929), lekarz, zoolog; Stanisław 

Kasznica  (1929  –  1931),  prawnik,  działacz  polityczny;  Jan  Sajdak  (1931  – 

1932),  filolog  klasyczny;  Stanisław  Pawłowski  (1932  –  1933),  geograf; 

Stanisław Runge (1933 – 1936), lekarz weterynarii, działacz polityczny; Antoni 

Peretiatkowicz  (1936  –  1939),  prawnik,  działacz  polityczny;;  Ludwik  Jaxa  – 

Bykowski (1941 – 1943, TUZZ), zoolog pedagog;  Roman Pollak (1943 – 1945, 

17 O działalności tej placówki „naukowej” por.: B. Piotrowski, W służbie rasizmu i bezprawia. „Uniwersytet 

Rzeszy” w Poznaniu (1941 – 1945), Poznań 1984, passim. 

18 W. Kowalenko, Tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich e latach 1940 – 1944, Poznań 1946, passim; por. także 

późniejsze monografie i opracowania dotyczące  dziejów UP, ostatnio: G. Łukomski, Tajny Uniwersytet Ziem 

Zachodnich [Wikipedia, repozytorium] 

19 

TUZZ),  historyk  literatury  polskiej;  Stefan  Dąbrowski  (1945  –  1946),  lekarz, 

fizjolog i biochemik; Stefan Błachowski (1946 – 1948), psycholog; Kazimierz 

Ajdukiewicz (1948 – 1952), filozof, logik; Jerzy Suszko (1952 – 1956), chemik; 

Alfons  Klafkowski  (1956  –  1962),  prawnik;  Gerard  Labuda  (1962  –  1965), 

historyk; Czesław Łuczak (1965 – 1972), historyk; Benon Miśkiewicz (1972 – 

1981),  historyk;  Janusz  Ziółkowski  (1981  –  1982),  socjolog  i  ekonomista; 

Zbigniew  Radwański  (1982  –  1984), prawnik;  Franciszek  Kaczmarek  (1984  – 

1985), fizyk i matematyk; Jacek Fisiak (1985 – 1988), filolog-anglista; Bogdan 

Marciniec  (1988  –  1990),  chemik;  Jerzy  Fedorowski  (1990  –  1996),  geolog, 

paleozoolog; Stefan Jurga (1996 – 2002), fizyk; Stanisław Lorenc (2002- 2008), 

geolog  specjalizujący  się  w  mineralogii;  Bronisław  Marciniak  (2008  –  2016), 

chemik. Od 2016 roku godność rektora Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 

sprawuje prof. Andrzej Lesicki, biolog19.  

  Lata 1945 – 2018 

      Wznowienie  zajęć  dydaktycznych  po  okresie  drugiej  wojny  światowej  i 

okupacji  nastąpiło  już  w  kwietniu  1945  roku.  Tymczasem  tworzony  w  kraju 

totalitarny system komunistyczny miał destrukcyjny wpływ także na działalność 

uniwersytetu.  Nowe  władze  starały  się  dokonać  dezintegracji  Uniwersytetu 

poprzez  zmiany  jego  struktury  organizacyjnej  i  zmiany  personalne,  co  było 

uwarunkowane politycznie. Z UP wydzielono nowe uczelnie wyższe. 1 I 1950 r. 

z  Wydziału  Lekarskiego  wraz  ze  Studium  Stomatologicznym  i  Wydziału 

Farmaceutycznego  powstała  Akademia  medyczna,  a  Studium  Wychowania 

Fizycznego  otrzymało  status  Wyższej  Szkoły  Wychowania  Fizycznego. 

Wkrótce  nastąpiły  dalsze  zmiany,  1  I  1952  wyodrębniono  Wydział  Rolniczy 

wraz  ze  Studium  Ogrodniczym  oraz  Wydział  Leśny,  tworząc  Wyższą  Szkołę 

Rolniczą (później Akademia Rolnicza). Ponadto nastąpiły też, skądinąd zupełnie 

naturalne i uzasadnione przekształcenia organizacyjne wewnątrz wydziałów UP. 

Już  1  IX  1951  r.  z  wydziału  Matematyczno  –  Przyrodniczego  utworzono 

Wydział Biologii i Nauk o Ziemi oraz Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii. 

Natomiast  w  wyniku  reorganizacji  Wydziału  Humanistycznego,  z  początkiem 

września  1951  r.  utworzono  Wydział  Filologiczny,  a  2  IV  1952  r.  Wydział 

Filozoficzno – Historyczny. Władze komunistyczne dopuściły się też wówczas 

wielu represji wobec kadry profesorskiej UP. 

     Stopniowy  powrót  do  normalnej,  uwarunkowanej  uniwersytecką  tradycją 

pracy  naukowo  –  dydaktycznej  nastąpił  po  1956  roku,  chociaż  w  realiach 

państwa komunistycznego zawsze było to bardzo trudne. 31 grudnia 1955 roku 

uchwała  Rady  Ministrów  zmieniono  nazwę  Uniwersytetu  Poznańskiego  na 

Uniwersytet  im.  Adama  Mickiewicza,  a  11  lutego  1956  roku  w  auli 

19 Poczet Rektorów Almae Matris Posnaniensis, Poznań 2016, passim. Tam obszerne artykuły biograficzne 

postaci. 

20 

uniwersyteckiej  proklamowano  fakt  zmiany  nazwy.  Patrona  uczelni 

zaaprobował Senat UP. Systematycznie rosło zaplecze materialne uniwersytetu. 

30  września  1977  r.  wmurowano  kamień  węgielny  pod  budowę  nowych 

gmachów UAM na Marasku, północnej, peryferyjnej części miasta. Obecnie jest 

to kompleks kilkunastu nowoczesnych budynków dydaktycznych, stanowiących 

nie  tylko  spektakularną  wizytówkę  UAM  lecz  nade  wszystko  stwarzających 

studentom i pracownikom wspaniałe warunki do pracy. 

     W ciągu stu lat istnienia poznańska uczelnia na trwałe wpisała się w pejzaż 

miasta, nadając mu swoiste „uniwersyteckie” oblicze. UAM należy obecnie do 

przodujących  szkół  wyższych  w  kraju,  zarówno  pod  względem  liczby 

studentów, jak też – nade wszystko – jakości przekazywanej wiedzy i osiągnięć 

naukowych.  Po  stu  latach  słowa  wypowiedziane  7  maja  1919  roku,  pełne 

nadziei  i  ufności  w  powodzenie  podejmowanego  dzieła,  znalazły  swoje 

potwierdzenie  w  praktycznym  działaniu.  Poznańska  Alma  Mater,  realizując 

średniowieczną ideę „ uniwersitas” , jest jednocześnie potężnym, nowoczesnym 

ośrodkiem  polskiej  nauki  na  rubieżach  zachodnich,  co  miało  szczególne 

znaczenie  w  okresach  dla  państwa  trudnych.  W  ten  sposób  każdego  dnia 

realizowana  jest  myśl  Cieszkowskich,  Działyńskich,  Raczyńskich,  Libeltów  i 

Święcickich,  marzących  o  polskim  uniwersytecie  w  polskim  Poznaniu. 

Uniwersytet z natury rzeczy spogląda w przyszłość. Widocznym tego znakiem 

jest  nie  tylko  wielki  kampus  na  Morasku.  Dziełem  UAM  jest  też  Collegium 

Polonicum  w  Słubicach,  część  znaczącego  nadgranicznego  przedsięwzięcia 

edukacyjnego  realizowanego przez UAM wraz z Europejskim Uniwersytetem 

Viadrina  we  Frankfurcie  nad  Odrą.  Polsko  –  niemieckie  partnerstwo  ma  już 

swoją  dobrą  tradycję  (pierwsza  inauguracja  roku  akademickiego  na 

Uniwersytecie    Europejskim  Viadrina  nastąpiła  16  X  1992  r.)  i  rokuje  jak 

najlepiej,  zarówno  dla  przyszłości  poznańskiej  społeczności  akademickiej,  jak 

też szerzej – dla przyszłości społeczeństw mieszkających po obu stronach Odry. 

21 

Document Outline

Otwarcie Wszechnicy Piastowskiej