Tekst opublikowany  w:

G.  Łukomski, Poznańskie początki „Enigmy”, [w:;] „Mars”. Problematyka i Historia

Wojskowości, T. 10, Warszawa-Londyn 2001, s. 49-68.

Prof. Grzegorz Łukomski (Poznań)

Poznańskie początki „Enigmy”

Zainteresowanie polskiego wywiadu wojskowego strukturą organizacyjną sił

zbrojnych Republiki Weimarskiej było bez wątpienia uzasadnione. Niemcy łamali

bowiem  systematycznie,  zwłaszcza  w  dziedzinie  wojskowej,  ograniczenia

narzucone  im  traktatem  wersalskim.  Polskie  służby  wywiadu  i  kontrwywiadu

zanotowały  w  pierwszej  połowie  lat  dwudziestych  wiele  istotnych  sukcesów.

Znaczącą  rolę  w  zakresie  poznawania  niemieckich  tajemnic  odgrywał

radiowywiad.   Wpłynęły na to doświadczenia wyniesione jeszcze z okresu walk o

restytucję  państwa,  m.  in.  z  powstania  wielkopolskiego  oraz  wojny  polsko  -

bolszewickiej,  a  zwłaszcza  ostatniej  jej  fazy  rozgrywającej  się  latem  i    jesienią

1920  roku.  Bez  trudu  rozszyfrowywano  kodowane  szyfrem  tradycyjnym,  tzw.

przestawieniowym,  niemieckie  depesze  także  na  początku  lat  dwudziestych.

Wymownym  przykładem  wartości  informacji  otrzymywanych  z  nasłuchu  oraz

dekryptażu  niemieckich  radiotelegramów  było  potwierdzenie  nie  tylko  tajnej

współpracy politycznej lecz także militarnej niemieckich i sowieckich sił zbrojnych

(m.  in.  wspólne  ćwiczenia  morskie  obu  państw,  latem  1926  roku).  Wkrótce  w

czasie  jesiennej  debaty  w  Lidze  Narodów,  gdy  trwała  dyskusja  na  temat

niemieckich  niekontrolowanych  zbrojeń,  strona  polska  przedstawiła  nieodparte

1

dowody tej  współpracy. Były to radiotelegramy oraz  fotografie lotnicze wykonane

przez Dywizjon Lotniczy Morski. 1

Fakt  upublicznienia  polskich  materiałów  wywiadowczych  i  dekonspiracja

poczynań zachodniego sąsiada, posunięcie zręczne z polityczno - propagandowego

punktu widzenia, był zapewne jednym z powodów  stopniowego zastosowania w

niemieckich  siłach  zbrojnych  nowego  systemu  szyfrowania,  opartego  na  bardziej

doskonałej metodzie matematycznej. Wprowadzono wówczas do użytku maszynę

szyfrującą  o  nazwie   „Enigma".   (greckie:  ainigma,  zagadka,  tajemnica;  łac.:

nieodgadniona tajemnica; niem.: Änigma). 2

Było  to  przenośne  urządzenie  mechaniczne  w  kształcie  walizki,  zawierające

klawiaturę (jak w maszynie do pisania), układ bębenków szyfrujących z 26 literami

na obwodzie  oraz  mechanizm  obrotowy.  Maszyna  umożliwiała  zarówno  bardzo

szybkie  szyfrowanie  jak  i  odczytywanie  treści.  Ponadto  zainstalowano  w

urządzeniu  łącznicę  elektroniczną  o  26  parach  gniazdek,  która  wprowadzała

dodatkowe  połączenia  pomiędzy  bębenkami,  zwiększając  w  ten  sposób

niewyobrażalnie liczbę szyfrów do wyboru użytkownika (4 x 1026 kombinacji czyli

ponad czterysta kwadrylionów rozmaitych szyfrów), która w miarę modyfikacji i

udoskonalania  systemu  zwiększała  się.  Całość  funkcjonowała  więc  na  zasadzie

elektromechanicznej przy zastosowaniu tzw. szyfrów przestawieniowych.

Istniejący  od  1919  roku  i  ciągle  udoskonalany  wynalazek  zapoczątkował

rozwój nowej generacji maszyn tego typu urządzeń, skonstruowanych na zasadzie

elektromechanicznej.   „Enigmę”   wprowadzano  we  wszystkich  rodzajach  broni,

jakimi  dysponowała  Reichswehra.  Najpierw  w  marynarce  wojennej  (już  w  1926

roku).  Wkrótce  polskie  służby  nasłuchu  radiowego  po  raz  pierwszy  zauważyły

stosowanie  nowego  szyfru  w  wojskach  lądowych  (po  15  lipca  1928  roku).

Lotnictwo  niemieckie  wprowadziło   „Enigmę”   1  sierpnia  1935  roku,  a  instytucje

1  Instytut  Polski  i  Muzeum  im.  gen.  Sikorskiego  w  Londynie  /dalej:  IPMS/,  Kol.  389/2/15,  ppłk  dypl.  Tadeusz

Lisicki,  Historia  i  metody  rozwiązania  szyfru  maszynowego  „Enigma”,  Londyn,  (maszynopis),  s.  75-76.

Współdziałanie  niemiecko  -  sowieckie,  istniejące  od  czasów  Rapallo  (1922  r.),  nasiliło  się    -  zwłaszcza  w  sferze

wojskowej -  w  wyniku  podpisania  przez  oba  państwa  traktatu  berlińskiego  (24  kwietnia  1926  r).  Sygnowali  ów

dokument: Mikołaj Krestinski, ambasador sowiecki w Berlinie, oraz niemiecki minister spraw zagranicznych Gustav

Stresemann. Por.: A. Skrzypek, Nie spełniony sojusz? Stosunki sowiecko - niemieckie 1917 - 1941, Warszawa 1992,

szczególnie s. 31 - 42; S. Haffner, Diabelski pakt. Z dziejów stosunków niemiecko - rosyjskich 1917 - 1941, Lublin

1994, s. 90-105.

2  Jej  skonstruowanie  stało  się  możliwe  dzięki  zastosowaniu  bębenka  szyfrującego  (następnie  kilku).  Było  to

urządzenie  elektromechaniczne,  oparte  na  metodzie  szyfrów  przestawieniowych.  Jego  wynalazca,  holenderski

inżynier  Hugo  Aleksander  Koch,  który  7  października  1919  r.  opatentował  swój  wynalazek,  sprzedał  następnie

patent  Arthurowi  Scherbiusowi,  niemieckiemu  inżynierowi  także  zajmującemu  się  od  kilku  lat  konstrukcją

podobnego urządzenia. Zostało ono udoskonalone i w nowej wersji opatentowane. Stopniowo znalazło zastosowanie

w  przedsiębiorstwach  handlowych,  jako  maszyna  szyfrująca  poufne  informacje  o  charakterze  ekonomicznym.  Na

temat historii oraz szczegółowych zasad działania „Enigmy” zob.: J. Garliński, Enigma. Tajemnica drugiej wojny

światowej, Londyn 1980, s. 30-47 (krajowe wydanie pracy, Lublin 1999, s. 30-47). Tam lit.  Ponadto szereg prac

angielskich i amerykańskich, m. in.: D. Kahn, Seizing the Enigma, Boston 1991, passim.

2

polityczne i służby specjalne (SS, RSHA itp.) we wrześniu 1937 roku, policja nieco

później. 3

Skutki  zastosowania  przez  Niemcy  nowej  metody  szyfrowania  zaczęto

odczuwać bardzo szybko. Polski  radiowywiad nie mógł początkowo uporać się z

wielkim wyzwaniem jakim stała się  „Enigma”.  Nie dawały pozytywnego wyniku

wszystkie  znane  i  dotychczas  stosowane  metody  kryptoanalizy  oparte  na  tzw.

kodzie  przestawieniowym.  Studia  nad  nowym  szyfrem  rozpoczął  kryptolog

Czajsner. Nie przyniosły one jednak rezultatu i wkrótce prace przerwano. Sprawa

stała  się  bardzo  pilna.  Wymagała  ponadto  nowych  metod  działania  oraz

reorganizacji  służb  wywiadu.  Istniejącym  w  jego  strukturze  (Oddział  II  Sztabu

Głównego Wojska Polskiego) Referatem  Radiowywiadu kierował mjr Franciszek

Pokorny, następnie - w związku z reorganizacją Referatu - 15 stycznia 1930 jego

obowiązki przejął mjr (później ppłk) Gwido Langer. Nowy szef, podobnie jak jego

poprzednik, pochodził z Galicji i służył dawniej w armii austro - węgierskiej.  Tam

wykształcony,  doskonale  znał  więc  zarówno  język  niemiecki,  jak  i  tamtejsze

systemy  szyfrowania  informacji.  W  połowie  roku  1931  z  połączenia  referatu

Radiowywiadu  oraz  Szyfrów  Własnych  powstało  Biuro  Szyfrów.  Ppłk  Langer

kierował  jednostką  aż  do  zakończenia  kampanii  wrześniowej  1939  roku.  Biuro

Szyfrów  posiadało  cztery  referaty:  BS  1  -  szyfry  własne;  BS  2  -  radiowywiad

wschód; BS 3 - szyfry rosyjskie, oraz najważniejszy w latach trzydziestych BS 4 -

zajmujący  się  radiowywiadem  i  szyframi  niemieckimi.  W  ramach  struktury

organizacyjnej  Biura  Szyfrów  działało  ponadto  siedem  radiowych  stacji

nasłuchowych  (Warszawa,  Lida,  Równe,  Kołomyja,  Starogard,  Poznań  i

Krzesławice koło Krakowa). 4

Szefami  Sztabu  Głównego  w  okresie  prac  nad   „Enigmą”   sprawowali

generałowie:  Tadeusz  Piskor  (1926-1931),  Janusz  Gąsiorowski  (1931  –  1935)  i

Wacław Stachiewicz (1935-1939). Byli oni na bieżąco informowani o pracach nad

„Enigmą”, a niektóre ważniejsze decyzje podejmowano za ich wiedzą i aprobatą.

Oddziałem II SG od 1926 roku kierowali: płk Tadeusz Schaetzel (1926-1928), płk

Teodor  Furgalski  (1928-1933),  płk  Tadeusz  Pełczyński  (1934-1936),  płk  Józef

Englicht (1936-1938) oraz płk Józef Smoleński (1939). Wszyscy byli zaznajomieni

z postępem prac nad rozwiązaniem szyfru  „Enigmy”.  Bezpośrednimi przełożonymi

Biura  Szyfrów  byli  natomiast:  ppłk  Adam  Studencki  (1926  –  1931),  ppłk  Jan

3 Odpowiedzialnym za wprowadzenie „Enigmy” do wyposażenia niemieckich sił zbrojnych był płk Erich Fellgiebel.

Od  października  1935  r.  aż  do  zakończenia  II  wojny  światowej  trzy  części  niemieckich  sił  zbrojnych  używały

jednolitego typu maszyn szyfrowych. „Enigma” uległa kilkakrotnym modyfikacjom i ulepszeniom systemu. Ogólna

liczba  maszyn  „Enigma”  wyprodukowanych  dla  sił  zbrojnych  do  końca  wojny  wynosiła  kilkadziesiąt  tysięcy.

Samemu tylko lotnictwu dostarczono  ich przeszło 20 tys. IPMS, op. cit., T. Lisicki, Historia, op. cit., s. 66.

4 Por.: Przygotowania niemieckie do agresji na Polskę w 1939 r. w świetle sprawozdań Oddziału II Sztabu WP.

(Dokumenty). Zebrali i opracowali: Mieczysław Cieplewicz, Marian Zgórniak, Wrocław 1969, s. 7 - 8.

3

Tatara  (1931)  oraz  ppłk  Stefan  Mayer  (1931-1939).  Znali  oni  dokładnie

problematykę  oraz  postępy  prac,  na  bieżąco  oceniali  ich  wyniki  oraz  znaczenie.

Oni też decydowali o odpowiednim wykorzystaniu rozszyfrowanych informacji. 5

Kierownikiem  referatu BS 4 był  por./kpt. Maksymilian  Ciężki, oficer  wojsk

łączności,  który  żołnierskie  doświadczenie  zdobywał  w  szeregach  armii

niemieckiej,  a  następnie  w  powstaniu  wielkopolskim  (1918-1919)  pełnił  służbę

przy obsłudze radiostacji na poznańskiej Cytadeli. Zdobył więc gruntowną wiedzę

na temat niemieckich systemów łączności. Już wówczas zajmował się dekryptażem

meldunków sytuacyjnych i telegramów. Pracę kontynuował w czasie wojny polsko

- bolszewickiej w latach 1919-1920, rozszyfrowując radiotelegramy sowieckie, gdy

był dowódcą radiostacji w Wilnie. W czasie prac nad złamaniem szyfru  „Enigmy”

był więc osobą kompetentną, bezpośrednio odpowiedzialną za wykonanie zadania.

Pełen inicjatywy oraz właściwej Wielkopolanom rzetelności i dokładności, bardzo

sprawnie kierował zespołem kryptologów. 6

W  kierownictwie  Referatu  Radiowywiadu  bardzo  szybko  zrozumiano,  iż

kryptolodzy  którzy  dotychczas  starali  się  rozwiązać  szyfr  „ Enigmy”,

wyspecjalizowani w szyfrach tradycyjnych, nie będą mogli wywiązać się z nowego

zadania.  Konieczne  było  zaangażowanie  młodych  pracowników  o  odpowiednim

przygotowaniu  teoretycznym,  ponadto  nie  obarczonych  rutyną,  którzy  potrafiliby

znaleźć nowatorskie sposoby złamania szyfru..

Pomysł  mjra  Pokornego  i  kpt.  Ciężkiego  polegał  między  innymi  na

zastosowaniu  w  pracach  dekryptażowych  metod  analizy  matematycznej  oraz

najnowszych  osiągnięć  matematyki  teoretycznej  z  zakresu  rachunku

prawdopodobieństwa i kombinatoryki (permutacje etc.). Konieczne stało się zatem

włączenie do prac nad  złamaniem  szyfru  przedstawicieli środowiska  naukowego,

co  było  wówczas  rozwiązaniem  bez  precedensu.  Z  kilku  powodów  wybrano

Poznań. Tutaj właśnie, w istniejącym od 1919 roku młodym jeszcze Uniwersytecie

pracował matematyk,  prof. Zdzisław Krygowski. Podobnie jak wielu jego kolegów

-  współzałożycieli  Uniwersytetu  Poznańskiego  -  wywodził  się  ze  środowiska

lwowskiego.  Przed  podjęciem  pracy  w  Poznaniu  związany  był  z  Politechniką

Lwowską  (między  innymi  w  latach  1913  i  1915  był  dziekanem,  a  w  roku

akademickim  1917/1918  rektorem  uczelni).  Z  chwilą  utworzenia  Uniwersytetu

Poznańskiego  objął  Katedrę  Matematyki,  przekształconą  później  w  Instytut

Matematyczny na Wydziale Filozoficznym (od 1925 roku Wydział Matematyczno-

Przyrodniczy).  Zorganizował  Seminarium  Matematyczne  i  kierował  nim  do

przejścia  w  stan  spoczynku  (1938  r.).  W  swoich,  cieszących  się  dużym

5 Por.: IPMS, op. cit., T. Lisicki, Historia, op. cit., s. 72.

6 Centralne Archiwum Wojskowe (dalej: CAW), akta personalne, sygn. 1769/89/827/.   Mjr Maksymilian Ciężki, syn

Józefa , ur. 24 listopada 1898 r w Szamotułach, zmarł 9 listopada 1951 r.  miał trzech synów, z których tylko jeden

przeżył II wojnę światową.

4

zainteresowaniem studentów wykładach, akcentował znaczenie zastosowania teorii

matematycznych  do  rozwiązywania  problemów  praktycznych.  Prof.  Krygowski

przyjął propozycję podjęcia wspólnych z Oddziałem II SG działań. 7

Wybór  stolicy  Wielkopolski  spowodowany  był  ponadto  faktem  istnienia  w

regionie odpowiedniego klimatu społecznego i zaplecza intelektualnego. Studenci

UP rekrutujący się w większości z Wielkopolski i Pomorza, należeli do pokolenia

które  jeszcze  w  czasach  zaborczych  uczęszczało  do  szkół  niemieckich.  Nie  obca

była  młodym  Polakom  urodzonym  jeszcze  w  zaborze  pruskim  niemiecka

mentalność, a po odzyskaniu niepodległości powszechna była też tutaj świadomość

ciągłego zagrożenia płynącego spoza zachodniej granicy, oraz rewizjonistycznych

planów niezadowolonych z decyzji wersalskich Niemców. W poznańskiej uczelni

natomiast  prężnie  rozwijał  się  kierunek  badań  zachodnich  i  niemcoznawczych.

Pracowali  tutaj  uczeni,  którzy  z  biegiem  lat  stali  się  czołowymi  autorytetami

tworzącymi polską myśl zachodnią.

W  Uniwersytecie  Poznańskim  zatem  postanowiono  zorganizować  na

przełomie  lat  1928/1929  specjalny  kurs  kryptologiczny.  Prof.  Krygowski  w

porozumieniu  z  Oddziałem  II  SG  wybrał  spośród  swoich  studentów  i  studentek

ostatnich dwu lat grupę liczącą ponad dwadzieścia osób. 8 Prócz wyróżniających się

zdolności  matematycznych  musieli  oni  biegle  władać  językiem  niemieckim,  być

lojalnymi obywatelami państwa polskiego oraz posiadać dość trudne do określenia,

lecz niezbędne w pracy,  cechy dobrego kryptologa, wśród nich takie jak intuicja,

drobiazgowość,  cierpliwość, systematyczność,  zdolności  analityczne  itp.  Program

kursu obejmował podstawy kryptologii oraz działów analizy matematycznej, które

miały  zastosowanie  w  tej  dziedzinie  wiedzy  (m.  in.  permutacje,  rachunek

prawdopodobieństwa  itp.).  Specjalistyczne  zajęcia  i  wykłady  prowadzili

dojeżdżający  w  tym  celu  z  Warszawy:  mjr  F.  Pokorny,  kpt.  M.  Ciężki  oraz  inż.

Antoni  Palluth.  Ten  ostatni  był  wraz  z  braćmi  Danilewiczami,  Ludomirem  i

Stanisławem  Leonardem  (wszyscy  trzej  byli  absolwentami  Politechniki

Warszawskiej)

współzałożycielem

i

współwłaścicielem

Wytwórni

Radiotechnicznej  AVA,  utworzonej  w  1928  roku,  wykonującej  zamówienia

Referatu Radiowywiadu w zakresie produkcji sprzętu radiotechnicznego. 9 Antoni

7 Archiwum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu (dalej: AUAM), akta personalne prof. Z. Krygowskiego,

sygn. 82/211.

8 Wśród uczestników kursu był m. in. Zygmunt Butlewski, matematyk później profesor Politechniki Poznańskiej,

zmarły 3 XI 1980 r. R. Woytak, Werble historii, Bydgoszcz 1999, s. 128.

9  Nazwa  firmy  wywodziła  się  z  czasów,  gdy  młodzi  bracia  Danilewiczowie,  już  w  czasach  gimnazjalnych

(gimnazjum  im.  Stanisława  Staszica  w  Sosnowcu)  interesujący  się  radiotechniką  -  założyli  wraz  z  Tadeuszem

Heftmanem  kółko  radioamatorów.  Zbudowanemu  własnoręcznie  krótkofalowemu  radioodbiornikowi  nadali  znak

wywoławczy TPAV, przy czym TP oznaczało Polskę, zaś AV było indywidualnym znakiem braci Danilewiczów.

Antoni  Palluth  dodał  do  znaku  pierwszą  literę  swojego  imienia.  Jak  wspominał  Leonard  Danilewicz,  ta  na  pozór

„egzotyczna”  nazwa  sprawiała  czasem  wiele  kłopotu.  Była  niezrozumiała  dla  kooperantów,  a  zwłaszcza  klientów

5

Palluth został wykładowcą tajnych kursów kryptologii wojskowej u schyłku 1928

roku. 10

AVA rozpoczęła działalność w 1928 roku, wówczas zespół kierowniczy firmy

składał się z trzech osób, inż. Antoniego Pallutha i braci Danilewiczów. Następnie

dołączył  do  nich  doświadczony  Edward  Fokczyński,  były  starszy  majster  wojsk

łączności,  który  połączył  z  firmą  AVA  swój  warsztat  „Fokczyński  i

Jarnuszkiewicz”.  Firma  od  początku  swojego  istnienia  współpracowała  z

Referatem  Radiowywiadu.  Niejawnym  udziałowcem  spółki  był  Sztab  Główny.

AVA  przekształciła  się  wkrótce  w  nowoczesną  wytwórnię  sprzętu

radiotechnicznego  pracującą  przede  wszystkim  dla  potrzeb  wojska.  Produkowała

m. in. wojskowe stacje nadawcze i odbiorcze, radiostacje dla lotnictwa i marynarki

wojennej  itp.  Początkowy  warsztat  Fokczyńskiego  okazał  się  wkrótce  za  mały.

AVA przeniosła się do nowego lokalu przy ul. Nowy Świat 34. Nie pozostawała

tam  długo.  W  1934  roku  wybudowano  własny  okazały  budynek  fabryczny  przy

ulicy  Stępińskiej  25,  na  dolnym  Mokotowie,  w  pobliżu  Łazienek  i  ulicy

Podchorążych. Tuż przed wybuchem wojny, w związku z ciągłym rozrostem firmy,

wynajęto  teren  i  magazyny  na  Pradze  przy  ulicy  Szczęśliwickiej,  a  ponadto  od

1936 roku przeniesiono część maszyn i sprzętu laboratoryjnego poza Warszawę do

tajnego ośrodka łącznościowo - kryptologicznego w Lasach Kabackich niedaleko

miejscowości  Pyry.  Zorganizowane  tam  warsztaty  powstały  dzięki  wspólnemu

wysiłkowi  Oddziału  II  i  firmy  AVA.  Oddalenie  od  stolicy  sprzyjało

bezpieczeństwu  pracy,  przede  wszystkim  zachowaniu  całkowitej  tajemnicy.

Budowa  ośrodka  stanowiła  przedsięwzięcie  dużej  miary,  trwała  około  trzech  lat.

Budynki  w  Pyrach  były  częściowo  zamaskowane  i  osłonięte  lasem.  Pod  ziemią

znajdował  się  schron  z  radiostacją  krótkofalową  o  dużej  mocy.  Projektował

urządzenie  inż. Tadeusz Heftman, a stroną techniczną i konstrukcyjną  zajmował

się  inż.  Ludomir  Danilewicz. 11  W  roku  1936  AVA  zatrudniała  20  pracowników

firmy. Wiele rachunków adresowano na firmę „Kawa”. T. Lisicki, AVA, „Orzeł Biały” (Londyn) 1977, grudzień, s.

10-12.

10 Antoni Palluth był Wielkopolaninem. Urodził się 11 maja 1900 roku w Pobiedziskach koło Poznania. W 1918 r.

ukończył  z  wyróżnieniem  Gimnazjum  św.  Marii  Magdaleny.  Służył  w  wojskach  łączności,  m.  in.  przy  obsłudze

radiostacji  na  poznańskiej  Cytadeli.  Tam  poznał  Maksymiliana  Ciężkiego.  Przyjaźń  przetrwała  długie  lata,  a

współpraca  obu  była  bardzo  owocna.  Zginął  18  kwietnia  1944  r.  w  obozie  koncentracyjnym  w  Oranienburgu.

Obszerniej  nt.  postaci  zob.:  Polski  Słownik  Biograficzny  (dalej:  PSB),    t.  XXV/1,    z.  104,  s.  95-96  (biogram  A.

Pallutha w oprac. Jerzego Kubiatowskiego); ponadto: J. Palluth, Udział inż. Antoniego Pallutha w operacji „Enigma”

(maszynopis w posiadaniu autora), s. 3-6.

11 T. Lisicki, AVA, „Orzeł Biały” (Londyn) 1978, styczeń, s. 30-31. Jak wspomina syn Antoniego Pallutha - Jerzy -

nowocześnie  wyposażony  ośrodek  w  Pyrach  stał  na  tak  wysokim  poziomie  techniczno  -  organizacyjnym,  iż    po

kampanii  wrześniowej  oficerowie  i  sztabowcy  niemieccy  przyjeżdżali  do  Pyr  w  celach  poglądowo  -

instruktażowych, aby zapoznać się z wzorowo zorganizowanym ośrodkiem dowodzenia /sic!/. J. Palluth, Udział, op.

cit., s. 8.

6

umysłowych i 80 fizycznych. W roku 1938 ogółem 250 ludzi, a przed wybuchem II

wojny światowej już około 300 pracowników.

Kurs  kryptologiczny  trwał  kilka  miesięcy  i  odbywał  się  poza  normalnym

tokiem  zajęć  uniwersyteckich,  dwa  razy  tygodniowo  -  wieczorami.  Zajęcia

prowadzono w  pomieszczeniach dwupiętrowego budynku Komendy Miasta przy

ulicy  św.  Marcin  (obecnie  Collegium  Historicum  Uniwersytetu  im.  Adama

Mickiewicza),  nieopodal  pocesarskiego  Zamku,  którego  parter  i  podziemia

zajmował  wówczas  Uniwersytet. 12  Kurs  obejmował  podstawową  problematykę  z

zakresu kryptologii, m. in. historię kodów i ich klasyfikację oraz budowę prostych

urządzeń  technicznych.  Założeniem  szkolenia  było  wyłonienie  najzdolniejszych

słuchaczy,  którzy  ochotniczo  kontynuować  później  mieli  swoje  prace  w

zakonspirowanym  ośrodku  wojskowego  wywiadu. 13  Kurs  wyłonił  w  1929  roku

mniejszą grupę młodych matematyków, ośmiu z nich zostało zaangażowanych w

nowo  utworzonej  poznańskiej  ekspozyturze  Biura  Szyfrów  Oddziału  II  (budynek

Komendy  Miasta).  Był  to  tzw.  „poligon  doświadczalny”  dla  zatrudnionych  tu

absolwentów  kursu  kryptologii.  Placówka  miała  charakter  eksperymentalno  -

szkoleniowy.  Wraz  z  końcem  1930  roku podjęto  zatem  systematyczne  prace  nad

rozwiązaniem

niemieckiego

systemu

„Enigma”.

Radiotelegramy

z

przechwyconymi szyframi dostarczano z Warszawy przez specjalnego kuriera, lub

też ze stacji nasłuchowej w Poznaniu. Matematycy pracowali w cyklu 12 godzin

tygodniowo w dowolnie przez siebie wybranych godzinach. Po upływie kilkunastu

miesięcy  rezultaty  prac  okazały  się  bardzo  obiecujące.  W  celu  usprawnienia

działalności postanowiono je kontynuować w warszawskiej centrali wywiadu.

1  września  1932  roku  zlikwidowano  zatem  poznańską  ekspozyturę  Biura

Szyfrów,  a  trzech  najzdolniejszych  kryptologów  przeniesiono  do  stolicy.  Zostali

zaangażowani  jako  pracownicy  cywilni  w  Biurze  Szyfrów  Oddziału  II  SG,

mieszczącym  się  w  nieistniejącym  dziś  gmachu  przy  placu  Saskim  (obecnie

Marszałka  Piłsudskiego).  Byli  to  Marian  Rejewski  (kierownik  trzyosobowego

zespołu),  Henryk  Zygalski  i  Jerzy  Różycki,  najzdolniejsi  uczniowie  prof.

Krygowskiego.  Wszystko  wskazywało,  iż  wzorem  swego  nauczyciela  i  mistrza,

poświęcą  się  pracy  naukowej.  Zwłaszcza  Rejewski  miał  dobre  ku  temu

perspektywy,  dokonał  jednak  innego  wyboru.  Ich  życiowe  losy  potoczyły  się

jednak inaczej.

12 Oba budynki znajdowały się przy ul. św. Marcin. W Zamku  miało swoją siedzibę ówczesne Collegium Maius.

Właśnie  w  zamkowych  podziemiach,  w  salach  wykładowych  nr  22  i  23  mieściło  się  Seminarium  Matematyczne

prof.  Krygowskiego;  por.:  Joanna  Nowak,  G.  Łukomski,  Uniwersytet  w  pejzażu  miasta,  „Życie  Uniwersyteckie”.

Wydanie jubileuszowe (Poznań) 1994, s. 18-20.

13 J. Garliński, op. cit., s. 39 - 40; M. Rejewski, Jak matematycy polscy rozszyfrowali Enigmę, „Roczniki Polskiego

Towarzystwa Matematycznego. Seria II: Wiadomości Matematyczne” 1980, z. 23, s. 1-3.

7

Tymczasem od 1932 roku zacieśnieniu uległa współpraca pomiędzy wywiadem

polskim  i  francuskim  w  zakresie  prac  nad   „Enigmą”.   Jej  zdecydowanym

zwolennikiem ze strony francuskiej był kpt. Gustave Bertrand, oficer Oddziału II

(Wywiadowczego) sztabu generalnego, specjalista w sprawach radiowywiadu. Od

1930  roku był  on szefem  Sekcji  D,  zajmującej  się  sprawami  nauki, technologii i

dekryptażu.  W  październiku  1931  roku  francuski  wywiad  wojskowy  zaczął

otrzymywać  od  pracownika  niemieckiego  Biura  Szyfrów  (Schiffrierstelle)

dokumenty  dotyczące  szyfrów  niemieckich,  między  innymi  także  szyfru  typu

„ Enigma”.  Informatorem tym był Hans Thilo Schmidt (pseudonim Asche – niem.:

Popiół).  W  czasie  19  spotkań  z  przedstawicielami  wywiadu  francuskiego

dostarczył on instrukcję obsługi  „Enigmy”, instrukcję dotyczącą kluczy dziennych,

tablice zawierające klucze dzienne szyfrów za wrzesień i październik 1932 roku,

ponadto  przykładowy  tekst  zaszyfrowany  i  ten  sam  tekst  otwarty,  a  także  szereg

innych, mniejszej wagi dokumentów dotyczących  „Enigmy”. W 1934 roku Asche

powierzono inne obowiązki służbowe. Odszedł z Biura Szyfrów, a przekazywanie

przez niego dalszych informacji dotyczących  „Enigmy” stało się niemożliwe.

Materiały  przekazywane  Francuzom,  chociaż  bardzo  interesujące,  nie

zawierały  jednak  żadnych  danych  dotyczących  konstrukcji  i  sposobu  działania

„Enigmy”.  Wobec tego kryptolodzy francuscy, mniej niż Polacy zaawansowani w

pracach  nad  systemem,  nie  potrafili  dociec  jego  skomplikowanego  działania.

Bertrand podjął zatem decyzję o zaniechaniu prac we Francji i przekazaniu części

posiadanych  dokumentów  stronie  polskiej,  bardziej  zaawansowanej  w  pracach.

Nastąpiło to w czasie dwukrotnych wizyt Bertranda w Warszawie, 7 grudnia 1931

r.  oraz  w  1932  roku.  Należy  jednak  podkreślić,  iż  Francuzi  przekazali  Polakom

tylko  część  posiadanych  materiałów. 14  Dostarczone  przez  wywiad  francuski

informacje, chociaż ograniczone, pozwoliły na potwierdzenie słuszności kierunku

badawczego obranego przez polskich kryptologów. Potwierdziła się nade wszystko

teza, iż szyfr niemiecki jest szyfrem maszynowym stosowanym w konstrukcji typu

„Enigma”,  opartym  na  matematycznej  teorii  cyklów.  Na  pewien  czas  przerwano

więc  prace  własne,  aby  dokładnie  zgłębić  merytoryczną  przydatność  materiałów

francuskich.

Ponadto  istotne  znaczenie  dla  dalszych  prac  miał  fakt,  iż  z  handlową  wersją

maszyny szyfrującej polski wywiad zapoznał się szczegółowo już w styczniu 1929

roku. Posiadano jego kompletną dokumentację. Nie ulegało jednakże wątpliwości,

iż  wersja  używana  w  armii  niemieckiej  była  o  wiele  bardziej  skomplikowana.

Zdawano sobie także sprawę z faktu iż kryptolodzy niemieccy ciągle udoskonalali

14 IPMS, op. cit., T. Lisicki, Historia, op. cit., s. 78-79; G. Bertrand, Enigma ou la plus grande ènigme de la guerre

1939  -  1945,  Paris  1973,  s.  15  -  18;  41-42. T.  Lisicki  podkreśla,  iż  polscy  kryptolodzy  byli  na  dobrej drodze  do

samodzielnego rozwiązania problemu, a prace z tym związane trwałyby tylko kilka miesięcy dłużej.

8

system kodowania i przekazywania informacji. W celu ułatwienia i przyspieszenia

dalszych  prac,  za  sprawą  kpt.  M.  Ciężkiego,  zdecydowano  się  zakupić  w

Niemczech  „Enigmę”  służącą do celów „cywilnych”, stosowaną dość powszechnie

m.  in.  w  przedsiębiorstwach handlowych.  Zakupu dokonał inż.  Antoni  Palluth  w

imieniu firmy AVA. Była to stosunkowo mało skomplikowana konstrukcja, mająca

„tylko”  kilka  tysięcy  kombinacji.  Najistotniejsze  było  jednak  to,  iż  zbieżna

pozostawała sama idea działania urządzenia cywilnego i wojskowego, co pozwoliło

twórczo rozwijać prace dekryptażowe.

W drugiej połowie 1932 roku prace poznańskich kryptologów wyszły z fazy

teoretycznych  eksperymentów  naukowych.  Polacy,  zgodnie  z  pomysłem

Rejewskiego,  przyjęli  proste  w  swej  istocie,  choć  genialne  założenie,  iż  układ

klawiatury   „Enigmy”  był  identyczny  z  układem  maszyny  do  pisania,  zgodnie  z

zasadą, że Niemcy „polegają na porządku”. Ponadto Rejewski, w oparciu o teorię

permutacji,  zbudował  układ  sześciu  równań  z  czterema  niewiadomymi  i

rozwiązując  go,  zrekonstruował  system   „Enigmy”.   Pierwszym  sukcesem  było

rozwiązanie  czteroliterowego  kodu  morskiego  używanego  w  Kriegsmarine,

stosunkowo  mało  skomplikowanego.  Były  to  bowiem  cyklicznie  powtarzane

wiadomości z elementami stałymi, najczęściej o charakterze meteorologicznym. 15

W ostatnich dniach grudnia 1932 roku odczytano po raz pierwszy w całości

tajną  depeszę  Reichswehry.  Był  to  sukces  świadczący  jednoznacznie,  iż  szyfr

„Enigmy”   został złamany.  Wkrótce,  w  styczniu  1933  r.,  matematycy  z  Poznania

mogli  zameldować  przełożonym  o  całościowym  rozwiązaniu  problemu  maszyny

szyfrującej  „ Enigma”.   Kolejnym  etapem  prac  było  zbudowanie  w  firmie  AVA,

polskich  replik  urządzenia.  Już  do  połowy  1934  roku  zbudowano  kilkanaście

egzemplarzy. Prowadzone następnie przez niemal siedem lat badania doprowadziły

do  pełnego  rozwiązania  problemu.  Operacji  tej  nadano  z  czasem  kryptonim

„Wicher”. Jednakże od jesieni 1938 roku, gdy Niemcy udoskonalili system, dalsze

prace badawcze wymagały istotnego zwiększenia nakładów finansowych do około

1,5 mln złotych. Tymczasem cały budżet radiowywiadu na rok 1937/1938 wynosił

około 100 tys. złotych. Polskie prace badawcze uległy więc spowolnieniu, chociaż

także wówczas zanotowano wiele sukcesów w zakresie rozwiązań teoretycznych.

Wkrótce,  wobec  zbliżającej  się  wojny  i  wspólnego  zagrożenia,  w  dniach  24-26

lipca 1939 roku, w zakonspirowanym ośrodku w Pyrach z polskimi dokonaniami

zapoznano  kryptoanalityków  francuskich  i  angielskich,  przekazując  ponadto

aliantom  po  jednym  egzemplarzu  „ Enigmy”. 16  Gospodarzami  spotkania  byli:  płk

15  IPMS, op. cit., T. Lisicki, Historia, s. 80. Rejewski założył ponadto, iż część depesz pochodziło z prostego układu

trzech pierwszych liter klucza, np. AAA, BBB, lub ABC.

16 Brytyjczycy i Francuzi otrzymali też komplet dokumentacji dekryptażowej i 6 różnych urządzeń ułatwiających

odgadywanie klucza, wg którego „Enigma” szyfrowała poszczególne depesze. J. Palluth, Udział, op. cit., s. 4-7; J.

Garliński, op. cit., s. 44-46.

9

dypl. Stefan Mayer i płk dypl. G. Langer, oraz Marian Rejewski, Henryk Zygalski i

Jerzy  Różycki,  delegacja  francuska  składała  się  z  kpt.  Gustave  Bertranda    i

kryptoanalityka kpt. Henri Braquenie’a. Stronę brytyjską natomiast reprezentowali

komandor Alastair Denniston, szef GCCS (Government Code and Cypher School –

Rządowa  Szkoła  Kodów  i  Szyfrów,  czyli  szyfrów,  które  znajdowało  się  w

Bletchley  Park)  oraz  Alfred  Dillwyn  Knox,  główny  brytyjski  kryptolog.  Była

jeszcze  trzecia  osoba  przedstawiająca  się  jako  „Profesor  Sandwich”,  której

tożsamości nie udało się ustalić. 17 Dodać warto, iż Brytyjczycy, początkowo bardzo

sceptyczni  wobec  polskich  osiągnięć,  opierali  na  nich  później  niemal  w  całości

swoje badania.

Wobec  najazdu  Niemiec  na  Polskę  (1  IX  1939  r.)  Biuro  Szyfrów  w

pierwszych  dniach  września  zlikwidowało  się  całkowicie.  Zdemontowano  w

związku  z  tym  70  maszyn   Enigma,   pracujących  w  Polsce;  wywiadowi

niemieckiemu nie pozostawiono nawet śladu jego działalności (część dokumentacji

zniszczono). Losy Rejewskiego, Zygalskiego i Różyckiego i ich kolegów zmieniły

się radykalnie. Wyruszyli na wojenną tułaczkę, docierając poprzez Brześć i Łuck

do  Krzemieńca.  Tam  ekipa  Biura  Szyfrów  otrzymała  rozkaz  ewakuacji  do

Rumunii.  Na  granicy  trzej  kryptolodzy  rozstali  się  ze  swoimi  wojskowymi

zwierzchnikami,  Langerem  i  Ciężkim.  W  Bukareszcie,  po  otrzymaniu

odpowiednich  dokumentów  udali  się  pociągiem  przez  Jugosławię  i  Włochy  do

Paryża  (wydatnej  pomocy  udzielały  wówczas  konstytuujące  się  właśnie  władze

polskie we Francji, a kontaktu z nimi szukał pilnie także płk. G. Bertrand).

Odtąd badania nad  Enigmą rozdzieliły się na dwa nurty o nabrały kluczowego

znaczenia w zmaganiach wojennych. Nurt francusko-polski, rozpoczęty niezwykle

serdecznym powitaniem polskich kryptologów przez płk. Bertranda i utworzeniem

starannie  zakonspirowanego  polsko  –  francuskiego  ośrodka  kryptologicznego  o

nazwie  "Bruno",  działającym  w  miejscowości  Gretz  –  Armainvillers  (w  zamku

„Vignolles”  –  Château  de  Vignolles)  35  km  na  południowy  wschód  od  Paryża,

kierowanym  przez  płk.  G.  Bertranda  oraz  płk.  G.  Langera  i  mjr  Maksymiliana

Ciężkiego ze strony polskiej. W jego skład wchodziły: sekcja francuska (około 50

osób);  piętnastoosobowy  zespół  polskich  kryptologów,  w  strukturze  wywiadu

Polskich    Sił  Zbrojnych  noszący  nazwę  „Ekipa  Z”,  prócz  Zygalskiego,

Rejewskiego i  Różyckiego,  także  m.  in.  kierownik techniczny  ekipy.  inż.  Antoni

Palluth,  ponadto:  Sylwester  Palluth  (bratanek  Antoniego),  B.  Krajewski,  Edward

Fokczyński  i  Tadeusz  Gaca,  H.  Paszkowski,  W.  Michałowski.  Było  też  siedmiu

Hiszpanów. Łącznie ponad 70 osób. Wkrótce, bo już od 20 października 1939 r.

17 Według Mariana Rejewskiego był  to  płk Stewart Menzies, wówczas zastępca szefa brytyjskiego Secret

Intelligence Service, czyli wywiadu wojskowego, później generał, a od końca 1939 roku szef SIS. R. Woytak,

Werble historii, op. cit., s. 135 (rozmowa autora z M. Rejewskim, 24 lipca 1978 r.).

10

kontynuowali  swoje  prace  razem  z  wybraną  grupą  Francuzów,  codziennie

wymieniając  rozwiązane  klucze  wzajemnie  z  angielską  centralą.  Dzięki

przezorności polskich służb wywiadowczych, ośrodek dysponował bowiem m. in.

polskimi  urządzeniami  przyspieszającymi  odnalezienie  klucza  dziennego.

Rozwiązywano  wówczas  ponad  dwadzieścia  rodzajów  niemieckich  depesz.

Głownie  dotyczyły  one  składu  wielkich  jednostek,  gotowości  bojowej,  rozkazów

oraz zamierzeń operacyjnych i strategicznych. 18

Drugi,  brytyjski,  nurt  badań  nad   „Enigmą”,   mieścił  się  w  niedawno

zorganizowanym  ośrodku  dekryptażu  w  Bletchley  Park  (hrabstwo  Buckingham),

leżącym w połowie drogi pomiędzy Oxfordem a Cambridge, siedemdziesiąt kilka

kilometrów na północny zachód od Londynu. Duży wiktoriański dwór w gotycko –

tudorowym  stylu,  z  czerwonej  cegły,  położony  w  rozległym  parku,  stwarzał  tak

potrzebne  bezpieczeństwo  i  zapewniał  ścisłą  tajemnicę  prowadzonych  prac.  Z

czasem to właśnie Bletchley Park stał się swoistym synonimem prac badawczych

prowadzonych nad  „Enigmą”.  Tymczasem jednak, w początkowym okresie wojny,

na  przełomie  lat  1939/1940,  współpraca  ośrodków  „Bruno”  i  Bletchley  Park

zwiększała  możliwości  nadążania  za  zmianami  w   Enigmie,  i  służyła  szybszemu

pokonaniu  wspólnego  wroga.  Była  szczególnie  istotna  dla  Brytyjczyków,  którzy

pomimo  upływu  kilku  miesięcy,  nie  potrafili  samodzielnie  złamać  systemu

„Enigmy”,   skwapliwie  więc  skorzystali  powtórnie  z  pomocy  polskich  kolegów.

Wówczas  też  polskie  naczelne  władze  wojskowe,  pomimo  wyraźnej  angielskiej

sugestii, nie wyraziły zgody na stałe przeniesienie trójki kryptologów do Wielkiej

Brytanii, nie bez racji uważając, iż powinni oni znajdować się tam gdzie polskie

siły zbrojne, czyli we Francji. Jednakże szybki i niepomyślny dla aliantów rozwój

sytuacji  wojennej  fatalnie  zweryfikował  owe  decyzje,  z  niewątpliwą  szkodą  dla

polskich  prac  nad   „Enigmą”.   Odtąd  drogi  badawcze  polskich  i  brytyjskich

kryptologów rozeszły się definitywnie. 19

W czasie, gdy w Bletchley Park z niezwykłą energią już od września 1939 r.

kontynuowano  warszawskie  prace  nad  „ Enigmą”,   dysponując  pomysłami  trójki

matematyków,  Polaków  we  Francji  spotkały  nowe  wydarzenia,  wynikające  z

dalszego  niepomyślnego  rozwoju  sytuacji  wojennej.  10  maja  1940  r.  bowiem

Niemcy  dokonały  inwazji  na  Francję.  Zmusiło  to  Polaków  wraz  z  francuskimi  i

hiszpańskimi  kolegami  do  przerwania  prac  i  ewakuacji  ośrodka  "Bruno",

początkowo do Paryża (ul. 2 bis Tourville), a następnie na teren nieokupowanej,

tzw. wolnej, Francji południowej (rząd Vichy), początkowo do Tuluzy (etapami od

10  czerwca),  jednak  rychła  kapitulacja  Francji  sprawiła,  że  „Bruno”  przestał

18 IPMS, Kol.389/2/15, ppłk. dypl. T. Lisicki, Historia, op. cit., s. 89 – 90.

19 Ibidem, s. 92 – 94.

11

istnieć, a jego personel polski i hiszpański przetransportowano 23 czerwca 1940 r.

(w dzień po kapitulacji Francji) drogą lotniczą do Algierii (Oran, Algier).

Tymczasem  nowy  podwójnie  zakonspirowany  ośrodek  (przed  Niemcami  i

wywiadem  rządu  Vichy)  o  nazwie  „Cadix”  zorganizowano  w  Uzès  w  pobliżu

Nimes i Marsylii na południu (Prowansja) Francji, gdzie w zakupionej wilii „Les

Fouzes” (Château de Fouzes) we wrześniu 1940 r. umieszczono polsko-francusko -

hiszpańską  grupę  dekryptażu.  Polacy  stanowili  wydzielony  oddział  Polskich  Sił

Zbrojnych  o  oznaczeniu  „Ekspozytura  300”  Oddziału  Informacyjno  –

Wywiadowczego  Sztabu  Naczelnego  Wodza  w  Londynie.  Łącznie  za  zgodą

polskich  władz  wojskowych  we  wrześniu  1940  roku podjęło tam  pracę  piętnastu

Polaków; ponadto siedmiu Hiszpanów i dziewięciu Francuzów. Ośrodek chroniony

był przez służby kontrwywiadowcze mające swoją centralę w Marsylii i działające

pod  nazwą  firmy:  „Przedsiębiorstwo  Budownictwa  Wiejskiego”.  Ponadto  na  1

marca 1941 roku utworzono ponadto zamorską filię „Cadix” we francuskiej Afryce

Północnej,  na  przedmieściu  Algieru,  a  polscy  kryptolodzy  wyjeżdżali  do  niej

cyklicznie na okres kilku miesięcy. Kierownikiem był mjr Maksymilian Ciężki. 9

stycznia  1942  r.,  podczas  jednej  z  takich  podróży  zginął  w  niewyjaśnionej

katastrofie morskiej, powracający z Algierii Jerzy Różycki wraz z J. Gralińskim i

P.  Smoleńskim.  W  ośrodku  prowadzono  regularny,  24  godzinny  nasłuch  i

dekryptaż.  Pracowano  przede  wszystkim  na  sprzęcie  przewiezionym  z  Gretz

Armainvillers. Wówczas to m. in. polscy kryptolodzy złamali kod i szyfry, którymi

Niemcy  posługiwali  się  w  łączności  telegraficznej,  co  miało  duże  znaczenie  dla

działalności francuskiego ruchu oporu.

Bardzo obiecujący i posiadający znaczące sukcesy francusko-polski nurt prac

nad „ Enigmą”  zakończył się więc nagle w związku z rozwojem działań wojennych.

8  listopada  1942  r.  alianci  wylądowali  w  Afryce  Północnej.  Świetnie

zakamuflowany ośrodek "Cadix" „zniknął”, ewakuowany 9 XI 1942, na kilka dni

przed  wkroczeniem  Niemców  do  nie  okupowanej  części  Francji  (12  listopada).

Polscy  kryptolodzy,  wśród  nich  Henryk  Zygalski  z  Marianem  Rejewskim,  przez

kilka miesięcy wymykali się sieci Gestapo, po czym w nocy z 29/30 stycznia 1943

r.  z  wydatną  pomocą  francuskiego  ruchu  oporu  zostali  przerzuceni  do  formalnie

neutralnej, lecz sprzyjającej Niemcom Hiszpanii. 20

Tam  jednak  niemal  natychmiast  zostali  aresztowani  i  przez  kilka  miesięcy

przebywali w ciężkich więzieniach. Dopiero 4 maja 1943 na interwencję Polskiego

Czerwonego  Krzyża  oraz  rządów  polskiego  i  brytyjskiego,  zostali  uwolnieni.  W

lipcu tego roku dwójka polskich kryptologów przedostała się do Portugalii, a stąd

20 Nie wszystkim udało się przedostać do wolnego świata. Płk. Gwido Langer i mjr Maksymilian Ciężki  zostali wraz

z grupą uciekinierów zatrzymani na granicy przez niemiecki patrol i osadzeni w Oflagu, gdzie spędzili niemal całą

wojnę. Natomiast Antoni Palluth i Edward Fokczyński, zatrzymani przez Niemców na granicy hiszpańskiej, zostali

wywiezieni do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen - Oranienburg. Por. przypis nr  6 i 9.

12

przez  Gibraltar do  Anglii aby  zameldować  się do dyspozycji  Naczelnego  Wodza

Armii  Polskiej.  Obu  skierowano  do  Polskiego  Ośrodka  Radiowywiadu  i

Dekryptażu w Stanmore - Boxmoor na peryferiach Londynu. Tym razem angielscy

koledzy z Bletchley Park nie skontaktowali się z Polakami, znanymi ze spotkań w

Warszawie  i  we  Francji,  którym  tak  wiele  zawdzięczali.  Wszystkie  sprawy

związane  z   „Enigmą”   prowadzili  już  wówczas  wyłącznie  pracownicy  wywiadu

brytyjskiego . 21

Mimo,  że  pozbawieni  w  bieżącej  pracy  tekstów  szyfrowanych  „ Enigmą”,

odcięci  od  wieści  o  dalszej  z  nią  walce,  Rejewski  i  Zygalski  osiągnęli  wiele

istotnych  sukcesów.  Między  innymi  znaleźli  sposób  odczytywania  szyfrów  SS  i

SD,  szczególnie  rozbudowanych  w  czasie  wojny,  odpowiednio  do  rosnącej  roli

samych formacji policyjnych. Uporali się z tym szybko i odtąd do końca działań

wojennych  polski  środek  w  Boxmoor  dysponował  setkami  rozszyfrowanych

radiogramów  zarówno  jednostek  Waffen-SS  jak  i  oddziałów  policyjnych

zwalczających konspirację. Zatem ostatni etap walki Zygalskiego i Rejewskiego z

hitlerowskim radiokryptażem znów był nurtem czysto polskim i skończył się wraz

z ustaniem działań II wojny światowej.

Zupełnie  odmiennie  ułożyły  się  losy  nurtu  brytyjskiego.  Anglicy  także  w

pełni  docenili  wagę  zagadnienia  i  nadali  sprawie  „ Enigmy”   wielkie  znaczenie,  a

ponadto, w przeciwieństwie do Polaków i Francuzów, mieli możliwość szerokiego

rozwinięcia  prac  badawczych.  Już  we  wrześniu  1939  r.  przekazane  polskie

urządzenia  trafiły  do  Bletchley  Park,  wkrótce  decyzją  rządu  brytyjskiego,

zagadnienie  Enigmy  uzyskało najwyższy priorytet natury politycznej i wojskowej,

a    w  związku  z  tym  zostało  osłonięte  najwyższym  stopniem  tajemnicy:  ULTRA

SECRET.  Sprawą  interesował  się  osobiście  także  premier  brytyjski  Winston

Churchill. Odtąd skrót "Ultra" stał się kryptonimem brytyjskich zmagań z  Enigmą

oraz  terminem,  który  na  stałe  wszedł  z  czasem  do  powszechnego  obiegu

informacyjnego,  wypierając  wcześniejszą  polską  terminologię  i  niemal  samą

operację „Wicher” . 22

Swoistym dowodem uznania dla polskiej myśli dekryptażowej było powierzenie

prac  nad  zagadnieniem  "Ultry"  równie  wybitnemu  jak  jego  polscy  koledzy

matematykowi  z  Uniwersytetu  w  Cambridge,  27  -  letniemu  Alanowi  Turingowi.

Wsławiony  światowymi  sukcesami  w  zakresie  teorii  maszyn  liczących,  po

zaangażowaniu w 1939 r. w Bletchley Park z pasją przerzucił się na mniej sobie

dotąd  znane  problemy  kryptologii.  Polskie  osiągnięcia  dotyczące  „ Enigmy”

zafascynowały  Turinga,  który  m.  in.  na  ich  podstawie  znacząco  rozbudował

21 G. Łukomski, Poznańskie początki „Enigmy” [w:] „Mars”. Problematyka i Historia Wojskowości, t. 10

(Warszawa – Londyn) 2001, s. 49 – 58.

22 Por.: F. W. Winterbotham, The Ultra Secret, London 1974, passim; por.: T. Heinrich, Enigma – największy wkład

Polski do wojny, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1980, z. 53, s. 204.

13

zagadnienie w zakresie teorii, a następnie także praktycznych rozwiązań. Podobnie

odniósł się do nich Gordon Welchman, drugi matematyk przydzielony do "Ultry".

Jak pamiętamy, jeszcze w lipcu 1939 r. Polacy przekazali brytyjskiemu wywiadowi

6  urządzeń  przyspieszających  ustalenie  aktualnego  klucza  dziennego,  którym

zaszyfrowano odczytywaną radiodepeszę. Dwa spośród tych narzędzi stały się dla

Anglików  kluczową  podstawą  do  dalszych  badań  teoretycznych  i  praktycznych.

Pierwszy to agregat, wynaleziony przez Rejewskiego jesienią 1938 roku i roboczo

przez  niego  nazwany  "bombą  kryptograficzną",  urządzenie  mechaniczne  do

szybkiego  wyszukiwania,  a  więc  rozwiązywania  treści  szyfrów,  a  zatem  ich

dekryptażu.  Drugim  narzędziem  służącym  temu  celowi  były  wynalezione  w  tym

samym czasie słynne później arkusze perforowane Zygalskiego (w Bletchley Park:

Zygalski Sheets"). Komplet tzw. płacht składał się z 26 arkuszy posiadających 51 x

51  otworów  odpowiadającym  dwóm  kompletom  liter  alfabetu.  Metoda

posługiwania się nimi polegała na wzajemnym nakładaniu i wyszukiwaniu miejsc

zbieżnych. Natomiast agregat obracający się samoczynnie, skonstruował Rejewski

między  innymi  z  podzespołów  6  „ Enigm” .  W  ciągu  dwóch  godzin  tworzył  on

kolejno kilkanaście tysięcy kluczy szyfrowych  Enigmy  i zatrzymywał się na tym z

nich, który był identyczny z cechami rozpracowywanego szyfrogramu. Znalezienie

wszystkich składników szyfru wymagało najwyżej około 110 minut. 23

Dzięki  wytrwałości  pracowników  ośrodka  i ogromnym  środkom  materialnym

nurt brytyjski osiągnął zwycięstwo w walce z „ Enigmą”,  pomimo wprowadzania

przez  Niemców  do  użytku  coraz  to  doskonalszych  wersji  maszyny  i  dalszego

komplikowania systemu kodowania. Dokonano tego dzięki rozwinięciu powstałej

w  Polsce  idei  automatycznego  przeszukiwania,  podstawy  działania  pierwszych

maszyn liczących, a w dalszej przyszłości do skonstruowania pierwszych, bardzo

jeszcze niedoskonałych urządzeń zwanych z czasem komputerami.

Przez  dziesięciolecia  niedoceniane  lub  przemilczane  przez  alianckich

sojuszników, osiągnięcia poznańskich matematyków miały olbrzymie znaczenie w

czasie  II  wojny  światowej  i  wpłynęły  znacząco  na  jej  ostateczny  rezultat.

Umożliwiły  odczytywanie  przez  alianckich  sojuszników  tajnych  informacji

wojskowych,  a  także  politycznych  Trzeciej  Rzeszy  i  wielokrotne  uprzedzanie

niemieckich  poczynań  militarnych  w  różnych  częściach  świata.  Ocenia  się,  iż

dzięki  temu  udało się  uniknąć  wielu  strat  i  skrócić  wojnę  w  Europie,  a  także  na

innych jej frontach o wiele miesięcy, a niektórzy sądzą nawet, iż o dwa lub trzy

lata. Z perspektywy historycznej natomiast, równie istotny jest fakt, iż poznańscy

matematycy  byli  przede  wszystkim  pionierami  naukowych  metod  kodowania

danych  oraz  współtwórcami  i  prekursorami  informatyki,  której  burzliwy  rozwój

nastąpił w drugiej połowie XX wieku. To ich prace stały się bowiem podstawą do

23 J. Palluth, Udział, op. cit., s. 11 – 20.

14

skonstruowania  przez  Brytyjczyków  pierwszego  w  dziejach  komputera  (1943  r.),

służącego początkowo przede wszystkim do dekryptażu.

Swoistym  podsumowaniem  dokonań  poznańskich  matematyków  i

kryptologów  jest  nieco  emocjonalna,  lecz  jakże  adekwatna  ocena  ich  pracy

dokonana  przez  osobę  bez  wątpienia  najbardziej  w  tej  sprawie  kompetentną.

Gustave Bertrand – współpracujący z młodymi Polakami przez lat kilkanaście (od

1939 r. był ponadto na terenie Francji jednym z ich bezpośrednich zwierzchników i

koordynatorem  prac)  -  napisał  bowiem  niezwykle  lojalnie  wobec  polskich

kolegów:  „. .  polskim  kryptologom,  im  wyłącznie  przypada  cała  zasługa,  cała

chwała. Dzięki ich wiedzy i ich wytrwałości tak wielkiej, że nie znajdzie się równej

w  żadnym  kraju  świata,  udało  się  doprowadzić  tę  niewiarygodną  przygodę  do

technicznego sukcesu. .”. 24

Noty biograficzne

Nieco starszym od kolegów i najbardziej doświadczonym z kryptologów był

Marian Adam Rejewski,  urodzony  16  sierpnia  1905  roku  w  Bydgoszczy,

najmłodszy  spośród  siedmiorga  dzieci  Józefa,  kupca  tytoniowego,  i  Matyldy  z

domu Thoms. Po zdaniu matury w gimnazjum klasycznym w Bydgoszczy (1923

r.),  w  latach  1923-1929 odbył  studia  matematyczne  na  Wydziale  Matematyczno-

Przyrodniczym Uniwersytetu Poznańskiego, uzyskując dyplom magistra filozofii w

zakresie matematyki. Temat jego pracy magisterskiej brzmiał: „Funkcje podwójnie

periodyczne  drugiego  i  trzeciego  stopnia  oraz  ich  zastosowanie”.  Recenzentem

pracy  był  prof.  Alfred  Denizot,  specjalista  z  zakresu  fizyki  doświadczalnej.

Ostateczny  egzamin  magisterski  z  wynikiem  bardzo  dobrym  zdał  Rejewski  11

stycznia  1931  roku.  Przewodniczącym  komisji  egzaminacyjnej  był  prof.  Antoni

Korczyński.  Dyplom  prezentował  się  imponująco.  Na  dziewięć  egzaminów,  z

siedmiu przedmiotów uzyskał oceny bardzo dobre. Jedynie z fizyki doświadczalnej

i  rachunku  różniczkowego  -  oceny  dobre.  Był  uczestnikiem  kursu

kryptologicznego, którego jednak nie ukończył z powodu wyjazdu. W latach 1929 -

1930  odbył  przez  rok  studia  uzupełniające  w  zakresie  matematyki

ubezpieczeniowej  na  uniwersytecie  w  Getyndze,  cieszącym  się  wówczas

znaczącym naukowym prestiżem. W latach 1930-1932 był młodszym asystentem w

Instytucie  Matematycznym  u  prof.  Zdzisława  Krygowskiego.  Wówczas  dołączył

do Zygalskiego i Rózyckiego, pracujących już w poznańskiej ekspozyturze Biura

Szyfrów.  W  czasie  prac  nad  rozszyfrowaniem   „Enigmy”   stał  się  z  czasem

nieoficjalnym kierownikiem trzyosobowego zespołu kryptologów.

24 G. Bertrand, Enigma, op. cit., s. 56

15

Po  ewakuacji  ośrodka  w  Pyrach,  od  jesieni  1939  roku  Rejewski  wraz  z

zespołem  kryptologów  pracował  na  terenie  Francji  (ośrodki  „Bruno”  w

miejscowości  Gretz  –  Armainvilles  pod  Paryżem  i  „Cadix”  w  południowej,  nie

okupowanej części kraju – w pobliżu Nimes). Od 30 stycznia 1943 r. więziony w

Hiszpanii,  w  lipcu  tego  roku  przedostał  się  przez  Portugalię  i  Gibraltar  do

Londynu, tam podjął służbę w Polskich Siłach Zbrojnych. Przydzielony został do

Batalionu  Łączności  Naczelnego  Wodza,  pracował  w  Polskim  Ośrodku

Radiowywiadu i Dekryptażu w Boxmoor na przedmieściach Londynu. 10 X 1943

mianowany do stopnia podporucznika. Po wojnie, 20 listopada 1946 roku powrócił

do  kraju.  Z  polecenia  prof.  Krygowskiego  miał  podjęć  pracę  w  Instytucie

Matematyki  UP  u  prof.  Władysława  Orlicza.  Brak  mieszkania  w  Poznaniu

udaremnił  te  plany.  Zamieszkał  więc  w  rodzinnej  Bydgoszczy  gdzie  pracował  w

firmie  „Kabel  Polski”,  w  przedsiębiorstwie  mierniczym  oraz  w  Wojewódzkim

Związku Spółdzielni Pracy – do czasu otrzymania renty chorobowej w 1967 r.; od

1969  zamieszkał  w  Warszawie,  zajmował  się  zbieraniem  wszelkich  materiałów

dotyczących   „Enigmy”   ,  współpracował  ponadto  w  historykami  i  publicystami

zajmującymi  się  jej  problematyką.  Zmarł  w  Warszawie  13  lutego  1980  roku,

pochowany  na  cmentarzu  Komunalnym  (dawnym  wojskowym)  na  Powązkach

(kwatera B-39). Żonaty od 1934 r. z Ireną z Lewandowskich, miał syna Andrzeja

(zmarłego w wieku 11 lat) oraz córkę Janinę (ur. 1939 r.), zamężną Sylwestrzak,

magistra  matematyki,  specjalistkę  programowania  maszyn  matematycznych.  Jest

m.  in.  autorem  wspomnień  związanych  z  pracami  nad  „Enigmą”  ( M.  Rejewski,

Uwagi o mojej pracy w biurze szyfrów w Oddziale II – gim Sztabu Głównego w

latach 1930 – 1945, Bydgoszcz 1967, maszynopis), a także kilku innych opracowań .

Pośmiertnie odznaczony, m. in. Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, a

przez  premiera  RP  Jerzego  Buzka  Krzyżem  Wielkim  Orderu  Odrodzenia  Polski

(lipiec 2000 r.) 25

Henryk Michał Zygalski urodził się 15 lipca 1908 roku w Poznaniu w

rodzinie  Michała  i  Stanisławy  z  Kieliszów.  Rodzice  prowadzili  pracownię

krawiecką  przy  ulicy  Mielżyńskiego  22.   Henryk  uczęszczał  do  cieszącego  się  w

Poznaniu powszechnym uznaniem Gimnazjum św. Marii Magdaleny (były to klasy

zreformowanego  kursu  nauczania).  Maturę  zdał  w  roku  1926.  Odbywała  się  jak

zwykle  w  maju,  egzaminy  pisemne  4-6  maja,  a  ustne  14  i  15  tego  miesiąca.

Przewodniczącym komisji egzaminacyjnej był dyrektor  Dezydery Ostrowski, a w

jej skład wchodzili: ks. Julian Janicki, dr Mieczysław Michałkiewicz (język polski),

Kazimierz Pertek (język łaciński), Jan Odroń (język grecki), Aleksander Tarnawski

25 AUAM, akta personalne, sygn. 103 c/1907; CAW, akta personalne, sygn. 1769/89/4265; PSB, t. XXXI, s. 54-56

(biogram M. Rejewskiego w oprac. J. Kubiatowskiego); R. Woytak, Werble historii, op. cit., s. 127 – 128..

16

(historia), i Józef Huss (matematyka i fizyka). Te ostatnie przedmioty należały do

ulubionych dziedzin Zygalskiego.

W  latach  1926-1931  studiował,  podobnie  jak  jego  koledzy  z  zespołu

kryptologów,  matematykę  na  Wydziale  Matematyczno-Przyrodniczym  UP,

uzyskując  dyplom  magistra  filozofii  w  zakresie  matematyki.  Jednym  z  jego

mistrzów  był  także  prof.  Zdzisław  Krygowski,  współorganizator  wespół  z

Oddziałem II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, kursu kryptologicznego, (który

ukończyli  na  Uniwersytecie  Poznańskim  wybitni  matematycy).  Zygalski,  jako

student  trzeciego  roku  uczestniczył  w  owym  kursie  kryptologicznym.  W  toku

studiów  uczęszczał  także  na  wykłady  Krygowskiego,  z  zakresu  algebry  wyższej

oraz  analizy  matematycznej.  Ponadto  m.  in.  zasady  rachunku  różniczkowego

zgłębiał na wykładach prof. Kazimierza Abramowicza. Końcowy egzamin zdał 7

grudnia  1931  roku  z  wynikiem  bardzo  dobrym,  uzyskując.  Członkiem  komisji

egzaminacyjnej był prof. Mieczysław Biernacki, specjalista z zakresu teorii funkcji.

Stworzył metodę tzw. płacht, perforowanych szablonów, które nakładane na siebie

pozwalały  mechanicznie  znajdować  aktualne  kombinacje   „Enigmy”.   Był  też

twórcą tzw. bomby kryptologicznej, urządzenia do poszukiwania wariantów szyfru.

Po  ewakuacji  ośrodka  w  Pyrach,  na  początku  września  1939  roku,  Zygalski

wraz z kolegami pracował od października tego roku w ośrodkach dekryptażowych

na terenie Francji („Bruno” pod Paryżem i „Cadix” w pobliżu Nimes na terenie nie

okupowanej  części  kraju).  W  1943  roku  przez  Hiszpanię,  gdzie  był  więziony,

przedostał się do Wielkiej Brytanii, tam podjął służbę w Polskich Siłach Zbrojnych,

przydzielony został do Batalionu Łączności Sztabu Naczelnego Wodza, pracował

w  Polskim  Ośrodku Radiowywiadu  i  Dekryptażu  w  Boxmoor na  przedmieściach

Londynu.  10  X  1943  mianowany  do  stopnia  podporucznika.  Po  wojnie  był

wykładowcą w londyńskiej Szkole Technicznej oraz University of Surrey. 23 maja

1977 roku otrzymał tytuł doktora honoris causa w zakresie nauk matematycznych i

historii naturalnej, w londyńskim Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie. Żonaty z

Berthą Blofield, był bezdzietny. Zmarł 30 sierpnia 1978 roku w Londynie, prochy

pochowano  na  cmentarzu  Greenwood  Father  Commons.  Pośmiertnie  odznaczony

przez  premiera  RP  Jerzego  Buzka  Krzyżem  Wielkim  Orderu  Odrodzenia  Polski

(lipiec 2000 r.). 26

Najmłodszy  z  zespołu  kryptologów  Jerzy  Witold  Różycki  pochodził  z

Kijowszczyzny.  Urodził  się  24  lipca  1909  roku  w  Olszanie  w  powiecie

zwinogrodzkim w rodzinie Zygmunta, aptekarza, i Wandy z Benitów; uczęszczał

26 AUAM, akta personalne sygn. 103/2714; CAW, ap, sygn. 523; Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa –

Poznań 1983, s. 880 – 881; G. Łukomski, Ośmioklasowe Gimnazjum Klasyczne (1919 – 1938). W: Szkoła św. Marii

Magdaleny w Poznaniu 1302 – 2002. Pod. red. G. Łukomskiego, Poznań 2002, s. 142 – 143; informacje siostrzenicy

p. Marii Bryschak z Poznania.

17

do Polskiego Gimnazjum Kresowego w Kijowie, a  w 1926 r. ukończył gimnazjum

w  Wyszkowie  nad  Bugiem.  W  latach  1927  -  1932  odbył  studia  na  Wydziale

Matematyczno-Przyrodniczym UP. Ukończył kurs kryptologiczny, a magisterium z

filozofii  w  zakresie  matematyki  uzyskał  29  lutego  1932  r.  pod  kierunkiem  prof.

Krygowskiego. W toku studiów większość przedmiotów, podobnie jak jego dwaj

koledzy,  zdawał  na  oceny  bardzo  dobre.  Szczególnie  interesował  się  rachunkiem

różniczkowym  na  wykładach  u  prof.  Abramowicza.    W  latach    1932  -  1937

kontynuował  studia  na  UP,  otrzymując  13  grudnia  1937  r.  drugi  dyplom

magisterski,  tym  razem  z  zakresu  nauk  geograficznych  (także  Wydział

Matematyczno Przyrodniczy). Po ewakuacji ośrodka w Pyrach od jesieni 1939 roku

pracował wraz z zespołem na terenie Francji (ośrodek „Bruno” i „Cadix”), oddając

znaczące usługi aliantom podczas kampanii francuskiej (maj – czerwiec 1940 r.).

W  lecie  1941  r.  został  wysłany  do  Algieru  w  celu  zorganizowania  tamtejszej

ekspozytury  wywiadu  wojskowego.  Wracając  do  Francji,  9  stycznia  1942  r.,  w

niewyjaśnionych okolicznościach zginął w pobliżu Balearów w katastrofie statku

„Lamoricière”,  wraz  z  Piotrem  Smoleńskim  i  kpt.  Janem  Gralińskim.  Żonaty  z

Marią Barbarą Mayką (od roku 1938), miał syna Jana Janusza (ur. 10 V 1939 r.).

Pośmiertnie  odznaczony  przez  premiera  RP  Jerzego  Buzka  Krzyżem  Wielkim

Orderu Odrodzenia Polski (lipiec 2000 r.). 27

27AUAM, sygn. 103 c/1962; 1962 a; PSB, t. XXXII/1, z. 132, s. 523 – 525 (biogram w oprac. Z. J. Kapery posiada

szereg istotnych nieścisłości); W. Kozaczuk, Wojna w eterze, wyd. 2, Warszawa 1982, s. 83-85.

18

Document Outline

- Poznańskie początki „Enigmy”

Table of Contents

1

3

5

7

10

12

14

15

17

18

20

21

23

24

25

26

27

Poznańskie początki „Enigmy”