Tekst opublikowany:

G. Łukomski, Collegium Minus – świątynia nauki i sztuki, „Kronika Miasta Poznania”

(Święty Marcin) 2006 nr 1, s. 400 – 412.

Prof. Grzegorz Łukomski

Collegium Minus - świątynia nauki i sztuki

Gmachy  uniwersyteckie  zdecydowanie  dominują  w  śródmiejskim

krajobrazie  Poznania.  Wśród  nich  szczególne  miejsce  z  racji  swej  historii  i

funkcji zajmuje Collegium Minus, siedziba władz rektorskich Uniwersytetu im.

Adama Mickiewicza (UAM), okazała budowla, chociaż frontem skierowana w

kierunku ulicy Henryka Wieniawskiego, przylega do ul. św. Marcin i wyraźnie

nad nią góruje, nie tylko z powodu ukształtowania terenu.

Dzieje  budynku  są  swoistym  symbolem  historii  Poznania,  miasta

zachodniokresowego, od schyłku XVIII wieku zmagającego się z wpływami i

naporem niemczyzny. Jedną z form obrony polskości były niemal wiek trwające

starania  o  utworzenie  w  mieście  uniwersytetu.  Pamiętano  bowiem  w

Wielkopolsce o chlubnych tradycjach akademickich, trwających od początków

XVI wieku, gdy staraniem biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego utworzono

w  Poznaniu  Akademię  (1519),  pierwszą  w  Rzeczypospolitej  po  Akademii

Krakowskiej (1364). Owa pamięć pozwalała przetrwać trudny czas zaborów. W

okresie tym czołowi przedstawiciele elit wielkopolskich dążyli do założenia w

mieście polskiego uniwersytetu, wśród wielu znamienitych obrońców polskości

czołową  rolę  odgrywali  August  Cieszkowski  i  Karol  Libelt,  nawiązujący  w

swych  działaniach  do  chlubnej  tradycji  sławnej  Akademii  Lubrańskiego  –

konkurującej z uczelnią  krakowską. Jednakże powołanie w XIX wieku tej rangi

uczelni  w  realiach  zaborczej  niewoli  nie  było  możliwe.  Istnienie  bowiem

polskiego  ośrodka  naukowego  i  z  samej  swej  istoty  ogniska  kulturowego  i

opiniotwórczego,  a  ponadto  –  w  opinii  władz  niemieckich  –  stanowiącego

potencjalne  centrum  narodowej  irredenty,  było  sprzeczne  z  oficjalną  linią

polityczną realizowaną przez zaborcę. 1

Pośród  wielu  innych,  materialnym  śladem  polskich  zmagań  z  zaborcą

pozostał  obraz,  którego  kopia  zdobi  obecnie  w  Collegium  Minus  Salę

1 G. Łukomski, Od Lubranscianum do Uniwersytetu Poznańskiego. W: W hołdzie naszym Antenatom. 85 lat

Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. Pod red. J. Laskowskiego i G. Łukomskiego, Poznań 2004, s. 13 – 58.

1

Lubrańskiego  (tzw.  Mała  Aula).  Jego  historia  ściśle  związana  jest  także  z

uniwersytetem.  W  1886  roku  z  inicjatywy  znamienitych  poznańczyków

zamówiono  u  mistrza  Jana  Matejki  obraz  nawiązujący  do  korzeni  poznańskich

tradycji  akademickich.  Krakowski  artysta  wywiązał  się  z  przyjętego

zobowiązania  sumiennie  i  wkrótce,  24  grudnia  1886  roku  obraz  olejny

zatytułowany „Założenie Akademii Lubrańskiego w Poznaniu” (lub też: „Biskup

Lubrański funduje Akademię Poznańską”) podarowano – zgodnie z zamysłem -

ks.  Edwardowi  Likowskiemu,  ówczesnemu  prałatowi  poznańskiemu,

obchodzącemu  25  -  lecie  kapłaństwa.  Ks.  Likowski,  profesor  prawa

kanonicznego  i  historii  kościoła  od  1865,  w  latach  1867  –  1873  był  regensem

seminarium  duchownego,  które  w  sensie  ideowym  uważano  nie  bez  racji  za

kontynuację  Akademii,  a  w  latach  1895  –  1914  prezesem  Poznańskiego

Towarzystwa  Przyjaciół  Nauk.  Przed  1914  rokiem  ks.  Likowski,  pełniący

wówczas  godność  arcybiskupa  poznańskiego,  przekazał  obraz  do  Muzeum

Mielżyńskich mieszczącym się przy Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk,

którego  członkowie  przez  wiele  lat  skutecznie  wspierali  ideę  utworzenia  w

mieście uniwersytetu. 2

Obraz przedstawia uroczystość wręczenia dokumentu erekcyjnego Akademii

Lubrańskiego.  Uroczystość,  jak  założył  Matejko,  z  pewnością  nie  mogła  się

odbyć  w  nowo  wybudowanym  gmachu  szkoły,  gdyż  ten  za  życia  biskupa

Lubrańskiego nie był jeszcze ukończony. Identyfikacja postaci jest w większości

hipotetyczna. Na tronie pośrodku sali siedzi Jan Lubrański, biskup poznański, w

szatach  uroczystych.  Wśród  osób  stanowiących  asystę  biskupa  zwraca  uwagę

postać  starszego  kanonika.  Jest  to  prawdopodobnie  brat  fundatora  Bernard

Lubrański,  nie  żyjący  w  chwili  fundacji  już  od  dwudziestu  lat.  Jest  to  więc

kolejny  anachronizm  popełniony,  być  może  świadomie  przez  mistrza  Jana.  Na

stopniach  tronu  klęczy  pierwszy  rektor  Akademii,  Jan  ze  Stobnicy  (lub  jego

następca  Tomasz  Bederman),  przyjmując  z  rąk  fundatora  dokument  erekcyjny.

Towarzyszący  mu  również  na  klęczkach  duchowny  to  zapewne  któryś  z

pierwszych profesorów Akademii, znany także z dziejów literatury polskiej, być

może Walenty Wróbel, zwany z łacińska Passerinusem, lub Grzegorz z Szamotuł

czy  też  Krzysztof  Hegendorfer.  Duchowny  stojący  za  tymi  dwoma  klęczącymi

postaciami  to  z  pewnością  portret  jubilata,  ks.  Edwarda  Likowskiego  (jedyna

autentyczna podobizna). Któraś z młodocianych postaci jest być może podobizną

Klemensa Janickiego. Miał on jednak w roku 1519 zaledwie trzy lata (kolejny to

anachronizm  autora  obrazu).  Świecki  dostojnik  obok  Jana  Lubrańskiego  to

prawdopodobnie Jędrzej z Szamotuł, wojewoda poznański. 3

2 W latach 1939-1943 obraz trafił do Muzeum Wielkopolskiego w Poznaniu; skradziony w 1943, odzyskany

został w 1948 r. Obecnie znajduje się w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Matejko. Obrazy olejne. Katalog

pod redakcją i ze wstępem Krystyny Sroczyńskiej, Warszawa 1993, s. 222-223, tam komentarz i lit. E Iwanoyko,

Jana Matejki - Założenie Akademii Lubrańskiego w Poznaniu., [w:] Munera Posnaniensia. Księga Pamiątkowa

Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu dla uczczenia 600-– lecia założenia Uniwersytetu

Jagiellońskiego. Pod red. Gerarda Labudy, Poznań 1965, s. 319 – 328.

3 E. Iwanoyko, op. cit., passim. Kopia obrazu wykonana została przez malarza artystę J. Bukowskiego.

2

Tak więc pomimo istniejącej tradycji, ponad wiek trwające polskie zabiegi o

uniwersytet  w  Poznaniu  nie  przyniosły  oczekiwanego  rezultatu.  Natomiast  ideę

podjęli  Niemcy.  Z  inicjatywy  zaborcy,  w  wyniku  działań  władz  lokalnych,

życzliwie  wspieranych  w  Berlinie,  4  listopada  1903  r.  powstała  w  Poznaniu

Akademia  Królewska,  uczelnia  wyższego  typu  lecz  nie  posiadająca  pełni  praw

akademickich, zwłaszcza w zakresie nadawania stopni i dyplomów naukowych.

Instytucja nie posiadała ponadto wówczas własnej siedziby, zajęcia odbywały się

więc m. in. w Muzeum Cesarza Fryderyka (obecnie Muzeum Narodowe) oraz w

wynajętym gmachu żeńskiej Szkoły im. Królowej Ludwiki przy ulicy Młyńskiej

(wówczas  Műhlenstrasse).  Nie  żałowano  na  Akademię  znaczących  środków

finansowych,  wybudowano  zatem  wkrótce  zarówno  jej  siedzibę  (Collegium

Minus),  a  w  kilka  lat  wcześniej  (1902)  Bibliotekę  Cesarza  Wilhelma  przy  ul.

Rycerskiej    (Biblioteka  Uniwersytecka  UAM  przy  ul.  F.  Ratajczaka  38  -  40).

Było  to  otwartym  wyzwaniem  i  swego  rodzaju  demonstracją  wobec  polskiej

społeczności  Poznania.  Prasa  polska  otwarcie  ironizowała  więc  na  temat  owej

„akademickości” bytu, „co nie jest szkołą, ani uniwersytetem, tylko jakąś na wpół

naukową amfibią”, oraz „tworem poronionym i kadłubem uniwersytetu”. Starano

się  przekształcić  „Akademię”  w  uniwersytet,  obawiano  się  jednakże  napływu

polskiej  młodzieży.  Całej  inicjatywie  przyświecały  cele  daleko  odbiegające  od

zwykłych  w  podobnych  przypadkach,  naukowych  i  dydaktycznych,  służących

wychowaniu  młodych  pokoleń.  Nade  wszystko  –  jak  głosił  statut  -  chodziło  o

„wspieranie  niemieckiego  życia  intelektualnego  w  marchiach  wschodnich”  i

kulturowe  podniesienie  wschodnich  obszarów  państwa,  po  zjednoczeniu,  18

stycznia  1871  roku,  dynamicznie  się  rozwijającego  (m.  in.  także  za  francuskie

kontrybucje  wojenne  w  wyniku  przegranych  przez  Francję  zmagań  wojennych

1870 roku) i urastającego do rangi mocarstwa nie tylko regionalnego. Uczelnia

działała jednak dość mało dynamicznie do roku 1918, chociaż bez wątpienia w

zamierzeniach  władz  stać  się  miała  niemieckim  ośrodkiem  intelektualnym  i

jednocześnie instrumentem germanizacyjnym. 4

W  związku  z  decyzją  o  usunięciu  w  rozrastającym  się  Poznaniu  dawnych

pruskich fortyfikacji, w 1900 r. włączono do miasta przedmieścia Wildę, Łazarz

i Jeżyce. Wówczas też rozebrano wiodącą na zachód Bramę Berlińską, stojącą

na  skrzyżowaniu  ulic  św.  Marcin  (wówczas:  Am  Berliner  Tor)  i  Kościuszki

(Hersewall)  i  rozpoczęto  rozbudowę  miasta  w  kierunku  zachodnim.  Jak

wspomina  Zbigniew  Zakrzewski:  „  . .  Brama  miała  dwa  przejścia  dla  ruchu

kołowego i po bokach dwa dalsze dla pieszych. Przepusty były długie, ciemne i

ponure, Za bramą przerzucony był przez fosę most. Wobec stale nasilającego się

ruchu przechodniów i pojazdów usunięcie tej zawalidrogi było konieczne . .”. 5

„. .Krajobraz tego miejsca był u schyłku zeszłego (XIX – G. Ł.) stulecia nader

4 Kőnigliche Akademie in Posen. Festschrift zur Einweihung des Neubaues am 18. Januar 1910, Posen 1910, s.

25; S. Z. Gołębiowski, Królewska Niemiecka Akademia w Poznaniu w latach 1903 – 1918, „Studia i Materiały

do Dziejów Wielkopolski i Pomorza”(Poznań) 1957, t. 3, z. 2, s. 189 – 201.

5 Z. Zakrzewski, Ulicami mojego Poznania. Przechadzki z lat 1918 – 1939, Poznań 1985, s. 316.

3

sielski  i  malowniczy.  W  pobliżu  wiodła  szosa  na  zachód;  na  pagórkach

jeżyckich, po jej prawej stronie sterczały wiatraki. Bliżej, między Kaponierą a

linią  fortyfikacji,  rozsiadł  się  w  dole  ogród  rozrywkowy  w  typie  Variété  o

nazwie   Kaisergarten  (Ogród  Cesarski  –  G.  Ł.),  ze  strzelnicami,  karuzelą  i

innymi uciechami.. ”. 6

Gmach  zbudowany  został  w  stylu  holenderskiego  (niemieckiego)

renesansu,  spotykanego  najczęściej  w  miastach  hanzeatyckich,  a

zaprojektowany  w  latach  1905  –  1906  przez  Edwarda  Fűrstenau,  architekta  i

teologa. Prace budowlane trwały od wiosny 1907 r.: część dydaktyczną budynku

oddano  do  użytku  1  listopada  1909  r.,  natomiast  aulę  uroczyście  otwarto  18

stycznia 1910 r. Lokalizacja budowli była zatem starannie przemyślana. Całość

posadowiono  na  gruncie  o  powierzchni  10  250  m²,  nieopodal  zbudowanej

równocześnie  w  1910  roku  Kaponiery  (Rondo  Mikołaja  Kopernika  i  Most

Uniwersytecki),  będącej  wówczas  nowoczesną  drogą  wyjazdową  w  kierunku

zachodnim  i  w  pobliżu  głównego  dworca  kolejowego.  Wespół  z  innymi

„bliźniaczymi” budynkami (Opera, Zamek etc.), stanowiła część, całościowego

założenia  architektonicznego  z  przełomu  XIX  i  XX  wieku,  tworzącego  nowe

śródmieście Poznania.

W  owo  wielkie  przedsięwzięcie  budowlane  zaangażowanych  było  niemal

30 firm, przede wszystkim z Poznania i Berlina. Jego całkowity koszt obliczono

na  1  600  000  ówczesnych  marek  (w  tym  budynki  1  350  000  marek).

Imponujący swoją wielkością gmach składa się z dwóch połączonych ze sobą

części, budynku naukowego (piwnica, parter, dwa piętra i poddasze), z założenia

mającego  pełnić  funkcje  dydaktyczne  i  badawcze  (współcześnie  przede

wszystkim  funkcje  administracyjne)  oraz  reprezentacyjnej  sali  (aula)  wraz  z

zapleczem gospodarczym i technicznym (piwnice, parter o wysokości 5 metrów

oraz piętro). Sala owa posiadała długość 33 metry, szerokość 17,5 i 14 metrów

wysokości  na  scenie;  powierzchnia  auli  580  m²;  całość  otoczono  balkonem.

Łącznikiem pomiędzy obu częściami budynku była recepcja (obecnie tzw. Mała

Aula – Sala Lubrańskiego).

Szczególną  część  zespołu  budynków  stanowi  aula,  która  w  założeniach

architektonicznych  pełnić  miała  przede  wszystkim  funkcje  reprezentacyjne  nie

tylko w ramach Akademii, lecz i o charakterze szerszym, ogólnomiejskim ( Fest-

und Konzertsaal). Podziw wzbudza m. in. jej doskonała akustyka. Wyposażono ją

ponadto w najnowocześniejsze oświetlenie i urządzenia wymiany powietrza oraz

zabezpieczenia przeciwpożarowego. Zespół termostatów zapewniał w auli  stałą

temperaturę  18  stopni  C.  Natomiast  w  razie  przerwy  w  dostawie  energii

elektrycznej,  miejscowe  akumulatory  pozwalały  przez  godzinę  korzystać  z

awaryjnego oświetlenia. Ówczesne audytorium zaprojektowano na 1100 miejsc:

800  krzeseł  wyściełanych  sztuczną  skórą,  ustawiono  w  czterech  polach  na

parterze, a około 300 mieściło się na balkonie i dwóch, nie istniejących już, tzw.

6 Ibidem, s. 302.

4

emporach nad estradą. W innej wersji, w czasie szczególnych uroczystości, np.

„na  urodzinach  jego  cesarskiej  mości”,  około  700  osób  mogło  zasiąść  przy

składanych stołach. Zaplecze auli stanowiły ponadto magazyn porcelany (około

700  kompletnych  nakryć  stołowych)  oraz  kuchnia  wyposażona  w  niezbędne

urządzenia  do  przygotowania  dań  zimnych  i  gorących.  Były  też  garderoby  dla

artystów,  osobne  dla  dyrygenta,  solistów  i  reszty  wykonawców  oraz  biblioteka

muzyczna  i  przechowalnia  oświetlanych  pulpitów  orkiestrowych.  Wszystkie

pomieszczenia  łączyła  wewnętrzna  sieć  telefoniczna.  Nad  całością  dominowały

35  –  rejestrowe  organy  z  bogatym  w  ornamenty  prospektem  –  dzieło  mistrza

Vőlknera  z  Bydgoszczy.  Całość  wnętrza  utrzymana  była  w  tonacji

ciemnoczerwonej. 7

Ledwie  przez  ponad  cztery  lata  służył  gmach  celom  Akademii.  W  czasie

pierwszej wojny światowej w jego przestronnych wnętrzach mieścił się bowiem

lazaret wojskowy, instytucja z pewnością wówczas bardzo władzom potrzebna, w

związku  z  czym  niemal  wszystkie  pomieszczenia  pozbawione  zostały

dotychczasowego  umeblowania.  Owo  nowe  i  niezwykłe  przeznaczenie  tego

miejsca  nie  poczyniło  –  na  szczęście  –  znaczących  szkód,  podobnie  jak  pożar,

który  wybuchł  wiosną  1920  roku  na  strychu  w  dydaktycznej  części  budynku.

Zniszczeniu  uległy  jednak  wysoki  dach  nakrywający  aulę  i  tzw.  wieża,

umieszczona po lewej stronie fasady. 8

Tymczasem klęska Niemiec w Wielkiej Wojnie i odzyskanie przez Polskę

niepodległego  bytu  państwowego  –  11  listopada  1918  roku  –  oraz  rezultaty

militarne  i  polityczne  powstania  wielkopolskiego  (wybuchło  27  grudnia  1918

r.),  przekreśliły  niemieckie  plany  rozbudowy  miasta  w  powiązaniu  z  jego

germanizacją  i  umożliwiły  powołanie  w  Poznaniu  uniwersytetu,  jedynego

wówczas  na  zachodnich  kresach  polskiego  obszaru  etnicznego.  Pierwsze

posiedzenie Komisji Organizacyjnej Uniwersytetu Polskiego w Poznaniu (taką

nazwę  oficjalnie  nosiła)  odbyło  się  –  rzecz  znamienna  i  warta  podkreślenia  –

także  11  listopada  1918  roku,  a  więc  w  czasie  gdy  polityczna  przynależność

ziem zachodnich nie była jeszcze przesądzona i znajdowały się one formalnie w

granicach Cesarstwa Niemieckiego. Inicjatorem przedsięwzięcia był dr Heliodor

Święcicki,  cieszący  się  zasłużonym  autorytetem  lekarza  –  ginekologa  i

społecznika. W jej skład wchodzili: dr hab. Michał Sobeski, filozof - estetyk i

krytyk  sztuki,  ks.  dr  Stanisław  Kozierowski,  historyk  językoznawca,  oraz  dr

hab.  Józef  Kostrzewski,  archeolog,  wybitny  twórca  polskiej  szkoły

archeologicznej i współtwórca polskiej myśli zachodniej. Już w kwietniu 1919

r.,  reprezentujący  polskie  władze  polityczne  Komisariat  Naczelnej  Rady

Ludowej  przekazał  gmach  położony  przy  ówczesnych  Wałach  Wazów  (ul.

Wieniawskiego)  i  Wjazdowej  (św.  Marcin)  tworzącej  się  uczelni  polskiej.

7 Kőnigliche Akademie in Posen, op. cit., s. 2 – 38.

8 Por.: J. Kostrzewski, Początki Uniwersytetu Poznańskiego. W. Munera Posnaniensia, op. cit., s. 393; Z.

Zakrzewski, Ulicami mojego Poznania, op. cit., s. 312; R. Połczyński, Aula pamięta wszystko, „Życie

Uniwersyteckie”(Wydanie jubileuszowe), maj 1994, s. 22 – 25.

5

Nazwę  swoją  –  Collegium  Minus  –  zawdzięcza  gmach  prof.  Michałowi

Sobeskiemu, pierwszemu dziekanowi Wydziału Filozoficznego. Zaproponował

ją 5 kwietnia 1919 r., na dwudziestym posiedzeniu Komisji Organizacyjnej. 9

Wkrótce,  bowiem  już  7  maja  1919  roku,  nastąpiło  uroczyste  otwarcie

Uniwersytetu,  ośrodka  naukowo  –  dydaktycznego  niezwykle  potrzebnego

właśnie  tutaj,  nie  tylko  z  racji  historycznych,  w  stolicy  regionu  położonego

najbardziej  na  kresach  zachodnich,  zmagającego  się  z  naporem

germanizacyjnym  i  rosnącymi  systemowymi  próbami  zdominowania

duchowego  i  ekonomicznego  ludności  polskiej.  Dzień  ten  był  zwieńczeniem

wieloletnich  starań  czołowych  polskich  działaczy  narodowych  i  przywódców

politycznych. Z poznańskiej katedry, gdzie nabożeństwo celebrował ks. prymas

Edmund  Dalbor,  a  kazanie  wygłosił  ksiądz  prałat  Stanisław  Łukomski,

przeszedł  uroczysty  pochód  do  Zamku  (Collegium  Maius).  Tam  odbyła  się

uroczystość  oficjalna.  Odtąd,  w  latach  następnych,  aż  do  wybuchu  wojny,  z

okazji  inauguracji  każdego  roku  akademickiego  pełen  dostojeństwa  pochód

profesorów kierował się z Zamku do auli uniwersyteckiej.

Uniwersytet Poznański (UP), jeden z sześciu działających w kraju w okresie

Drugiej  Rzeczypospolitej,  stał  się  od  początku  swojej  działalności  ośrodkiem

polskiej  myśli  zachodniej  i  badań  niemcoznawczych.  Kadra  naukowa

dynamicznie rozrastającej się placówki w ciągu najbliższych lat stała się znana

ze  swych  osiągnięć  badawczych  nie  tylko  w  kraju  lecz  i  daleko  poza  jego

granicami. Uniwersytet rozwijał się także strukturalnie. W 1939 roku posiadał

już  pięć  wydziałów:  Prawno  –  Ekonomiczny,  Lekarski,  Humanistyczny,

Matematyczno – Przyrodniczy i Rolniczo – Leśny. W ostatnim w pełni objętym

statystyką  roku  1938  na  UP  studiowało  ogółem  4  732  studentów  oraz  było

zatrudnionych 165 pracowników naukowych. 10

Do wybuchu drugiej wojny światowej w budynku mieścił się rektorat wraz

z  gabinetem  rektora  (początkowo  na  parterze  w  prawej  części  budynku,  a  od

1934  do  dzisiaj  na  pierwszym  piętrze,  także  w  prawej  części  budynku)  i

administracja  uczelni  oraz  szereg  zakładów  i  dziekanaty  trzech  wydziałów:

Filozoficznego  (od  1925  roku  -  Humanistycznego),  Matematyczno  –

Przyrodniczego  i  Prawno  -  Ekonomicznego.  Znajdujące  się  obok  przy  ul.  św.

Marcin  90,  Collegium  Iuridicum,  współcześnie  siedziba  Wydziału  Prawa  i

Administracji UAM, to ówcześnie siedziba Towarzystwa Raiffeisena, budynek

w pełni przejęty przez uniwersytet po drugiej wojnie światowej.

Historia gmachu do dzieje wybitnych ludzi tworzących jego swoisty klimat i

nadający  mu  znaczenie  nieprzeciętne.  W  Collegium  Minus  rezydowali  dotąd

niemal  wszyscy  rektorzy  uniwersytetu  (prócz  okresu  okupacji  niemieckiej  w

9 Z, Grot, Czterysta lat walki o uniwersytet w Poznaniu. W: Dzieje Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza 1919

– 1969, Poznań 1972, s. 9 – 58; G. Łukomski, Od Lubranscianum do Uniwersytetu Poznańskiego, op. cit., s. 20

– 29; tam także obszerne biografie założycieli Uniwersytetu autorstwa Anny. Marciniak, Marty Szczesiak i

Ryszarda Marciniaka.

10 Spis wykładów Uniwersytetu Poznańskiego za rok 1937/38, Poznań 1937; Spis wykładów UP za rok 1938/39,

Poznań 1938.

6

latach  1939  –  1945:  na  terenie  tzw.  Generalnego  Gubernatorstwa  działał

wówczas  Tajny  Uniwersytet  Ziem  Zachodnich,  dalej:  TUZZ11).  Byli  to:

Heliodor Święcicki (1919 – 1923), lekarz i społecznik; Zygmunt Lisowski (1923

–  1924),  prawnik;  Stanisław  Dobrzycki  (1924  –  1925),  polonista,  slawista,

historyk literatury polskiej; Ludwik Sitowski (1925 – 1926), zoolog, entomolog;

Jan Grochmalicki (1926 – 1928), zoolog; Edward Feliks Lubicz – Niezabitowski

(1928  –  1929),  lekarz,  zoolog;  Stanisław  Kasznica  (1929  –  1931),  prawnik,

działacz  polityczny;  Jan  Sajdak  (1931  –  1932),  filolog  klasyczny;  Stanisław

Pawłowski  (1932  –  1933),  geograf;  Stanisław  Runge  (1933  –  1936),  lekarz

weterynarii, działacz polityczny; Antoni Peretiatkowicz (1936 – 1939), prawnik,

działacz  polityczny;;  Ludwik  Jaxa  –  Bykowski  (1941  –  1943,  TUZZ),  zoolog

pedagog;   Roman  Pollak  (1943  –  1945,  TUZZ),  historyk  literatury  polskiej;

Stefan  Dąbrowski  (1945  –  1946),  lekarz,  fizjolog  i  biochemik;  Stefan

Błachowski (1946 – 1948), psycholog; Kazimierz Ajdukiewicz (1948 – 1952),

filozof, logik; Jerzy Suszko (1952 – 1956), chemik; Alfons Klafkowski (1956 –

1962), prawnik; Gerard Labuda (1962 – 1965), historyk; Czesław Łuczak (1965

–  1972),  historyk;  Benon  Miśkiewicz  (1972  –  1981),  historyk;  Janusz

Ziółkowski (1981 – 1982), socjolog i ekonomista; Zbigniew Radwański (1982 –

1984), prawnik; Franciszek Kaczmarek (1984 – 1985), fizyk i matematyk; Jacek

Fisiak  (1985  –  1988),  filolog-anglista;  Bogdan  Marciniec  (1988  –  1990),

chemik;  Jerzy  Fedorowski  (1990  –  1996),  geolog,  paleozoolog;  Stefan  Jurga

(1996 – 2002),  fizyk.  Od 2002  roku  funkcję  rektora  Uniwersytetu im.  Adama

Mickiewicza sprawuje prof. Stanisław Lorenc. 12

W  budynku  będącym  symbolem  uniwersytetu  zawsze  odbywały  się

wydarzenia  najważniejsze,  także  te  o  charakterze  ważnym  dla  miasta,

przyjmowano  oficjalnych  i  honorowych  gości,  nadawano  tutaj  także  m.  in.

tytuły  doktorów  honoris  causa  osobom  wybitnym,  posiadającym  szczególne

osiągnięcia i zasługi. Otrzymali je między innymi: Maria Skłodowska – Curie

(1922);  Roman  Dmowski  (1922);  Ferdynand  Foch  (1923);  Ignacy  Jan

Paderewski  (1924);  Józef  Klemens  Piłsudski  (1933);  Ignacy  Mościcki  (1935);

Kazimierz  Ajdukiewicz  (1963);  Czesław  Znamierowski  (1965);  Henryk

Łowmiański  (1965);  Kazimiera  Iłłakowiczówna  (1981);  Krzysztof  Penderecki

(1987); Zdzisław Jeziorański (Jan Nowak, 1990); Gustaw Herling – Grudziński

(1991);  Wisława  Szymborska  (1995);  Stefan  Stuligrosz  (1995);  Jan  Paweł  II

(2001). 13

Szczególnie  istotna  i  warta  przypomnienia  była  wizyta  Ignacego  Jana

Paderewskiego, mistrza fortepianu, kompozytora i polityka, w  swej wymowie

politycznej nawiązywała bowiem do pierwszej bytności mistrza w grudniu 1918

roku,  gdy  wybuchło  powstanie  wielkopolskie  (27  grudnia).  Dostojny  gość

11 W. Kowalenko, Tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich e latach 1940 – 1944, Poznań 1946, passim; por. także

późniejsze monografie i opracowania dotyczące  dziejów UP.

12 Poczet Rektorów Almae Matris Posnaniensis, Poznań 2004, passim. Tam obszerne noty biograficzne postaci.

13 Archiwum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, (dalej: AUAM), Doktoraty honoris causa UP i UAM.

7

przebywał  w  Poznaniu  w  dniach  23  –  25  listopada  1924  roku  na  zaproszenie

władz  miasta  i  Uniwersytetu  Poznańskiego.  W  Grodzie  nad  Wartą

organizowano wówczas uroczystości ku czci W. Wilsona. Wiele zawdzięczała

stolica  Wielkopolski  oraz  ziemie  byłego  zaboru  pruskiego  zarówno

prezydentowi Stanów Zjednoczonych, jak też politykom polskim, szczególnie z

kręgu  Narodowej  Demokracji,  restytuującym  niepodległość.  Doceniono  owe

zasługi. Władze miasta i Uniwersytetu Poznańskiego godne zgotowały przyjęcie

politykom  i  artyście.  Doznał  w  czasie  wizyty  manifestacyjnej  serdeczności  ze

strony  mieszkańców  ziemi  wielkopolskiej.  Witano  przecież  honorowego

obywatela  miasta  Poznania.  Tytuł  ten  bowiem  pierwsza  polska  rada  miejska

nadała Paderewskiemu wkrótce po wyborach miejskich (23 marca 1919 roku) -

na pierwszym swym posiedzeniu.

Wiele powodów do trwałej wdzięczności miał także Uniwersytet Poznański.

Wśród  pracowników  i  władz  uczelni  zrodziła  się  myśl  nadania  byłemu

premierowi najwyższej godności akademickiej - doktoratu honoris causa. Idea

dojrzewała  przez  lat  kilka.  Władze  uczelni    zamierzały  uczcić    w  ten  sposób

także  innych  polityków  szczególnie  zasłużonych  dla  sprawy  odzyskania

niepodległości, tych którzy przyczynili się do wyzwolenia kresów zachodnich.

Już  15  grudnia  1922  roku  Senat  Uniwersytetu  Poznańskiego  nadał  doktorat

honoris  causa  Romanowi  Dmowskiemu,  a  wkrótce  -  16  kwietnia  1923  roku

francuskiemu  marszałkowi  Ferdynandowi  Fochowi,  dowódcy  wojsk

Sprzymierzonych  w  czasie  Wielkiej  Wojny.  6  października  1924  roku  rada

naukowa  Wydziału  Filozoficznego  postanowiła  jednogłośnie  nadać  godność

doktora  honoris  causa  z  zakresu  filozofii  Ignacemu  Janowi  Paderewskiemu.

Uchwałę  tę  zatwierdził  Senat  już  w  dwa  dni  później  (8  października).  Wynik

zapadł  także  jednogłośnie  (na  tym  samym  posiedzeniu  Rady  doktorat  h.  c.

przyznano ponadto płk. Edwardowi M. House). Wkrótce - 5 listopada 1924 roku

-  decyzję  zaaprobowało  Ministerstwo  Wyznań    Religijnych  i  Oświecenia

Publicznego (WRiOP).

Uroczystości rozpoczęły się 23 listopada 1924 roku wizytą w Uniwersytecie.

Wielki był entuzjazm i zainteresowanie publiczności – mieszkańców miasta. W

promocji  wzięli  udział  liczni  zaproszeni  goście.  Prócz  społeczności

akademickiej  (senat,  grono,  profesorskie  i  studenci,  m.  in.  korporacje

akademickie),  także  przedstawiciele  władz  miasta,  duchowieństwa  i  władz

państwowych, wśród nich prezydent Poznania Cyryl Ratajski, wojewoda Adolf

Bniński, prymas, ks. kardynał Edmund Dalbor, ks. biskup Stanisław Łukomski,

dowódca  Okręgu  Korpusu  VII  w  Poznaniu,  gen.  Kazimierz  Raszewski,

przewodniczący  Rady  Miasta  inż.  Witold  Hedinger,  Ministerstwo  WRiOP

reprezentował prof. dr Jan Zawidzki.

Uroczystość  stała  się  okazją  do  nadesłania  życzeń  i  gratulacji  z  wielu

uniwersytetów europejskich i amerykańskich, płynących na adres Uniwersytetu

Poznańskiego  i  będących  wyrazem  uznania  dla  dokonań  I.  J.  Paderewskiego.

Rozpoczął  rektor  UP,  prof.  dr  Stanisław  Dobrzycki.  W  krótkim  wystąpieniu

8

przedstawił okoliczności i zasługi Paderewskiego dla kraju i dla Wielkopolski.

Mówił,  iż  Uniwersytet  Poznański  postanowił  uczcić  genialnego  artystę  oraz

patriotę, którego zasługi w pełni ocenić będą mogli potomni. Następnie laudację

wygłosili:  prof.  Łucjan  Kamieński,  muzykolog  i  muzyk,  oraz  prof.  Bronisław

Dembiński  -  historyk.  Pierwszy  z  recenzentów  zaprezentował  życiorys

artystyczny  laureata  oraz  niezwykle  wysoko  ocenił  jago  dorobek  zawodowy.

Zwrócił uwagę na wyróżniający walor jego twórczości  i pracy. Umiał bowiem

I. J. Paderewski poświęcić swoje zamierzenia i dokonania artystyczne na rzecz

pracy  obywatelskiej,  przewyższając  na  tym  polu  nawet  wielkiego  Fryderyka

Chopina, lecz także wpisując się w długi szereg pokoleń - patriotów walczących

o  wyzwolenie  ojczyzny  -  i  jako  taki  „dobrze  zasłużył  się  ojczyźnie”.  Z  kolei

prof.  Dembiński  skupił  swoją  uwagę  na  jego  pracy  politycznej.  Podkreślił,  iż

Paderewski  -  z  natury  indywidualista  a  z  charakteru  artysta  -  niezwykle

skutecznie  pracował  na  niwie  społecznej,  pozyskując  sympatię  i  poparcie

społeczeństw  Europy  i  Ameryki  dla  sprawy  niepodległego  bytu  własnego

narodu.

Kulminacyjnym  punktem  uroczystości  był  akt  promocji.  Dyplom  doktora

honoris  causa  wręczył  dziekan  Wydziału  Filozoficznego  prof.  Jan  Sajdak.

Paderewski  natomiast  -  jak  świadczą  relacje  -  chociaż  wielokrotnie  w  życiu

oklaskiwany,  odbierający  zasłużone  zaszczyty  i  godności,  był  tym  razem

wzruszony bardziej niż zwykle.

Wystąpienie  doktora  honoris  causa  miało  charakter  retrospektywny.

Wspominał Paderewski swoją wieloletnią pracę polityczną, zwłaszcza trudności,

z  jakimi  wielokrotnie  się  spotykał.  Mówił  o  niezrozumieniu  jego  intencji  i

wewnętrznej    w  kraju  walce  politycznej  za  czasów  sprawowania  przez  niego

urzędu  premiera.  Nawiązał  ponadto do bieżącej  sytuacji politycznej  w  Polsce,

zarówno  tej  wewnętrznej,  jak  i  międzynarodowej.  Przestrzegał  przed  groźbą

anarchizacji  życia  publicznego  oraz  przed  słabością  państwa  -  czynniki  owe

prowadzić  mogą  bowiem-  jak  zauważył  -  do  utraty  jego  suwerenności  i

podmiotowości.  Mówił  ponadto o  ciągłym  niewygasłym  zagrożeniu płynącym

ze  strony  ogarniętej  bolszewizmem  Rosji  oraz  pragnących  odwetu  Niemiec.

Wystąpienie  ogromne  wywarło  wrażenie  na  audytorium.  Nagrodzono  je

burzliwymi oklaskami. 14

Aula zawsze stanowiła niezwykle istotną część zespołu architektonicznego,

miejsce  gdzie  odbywały  się  wydarzenia  naukowe  i  kulturalne  nierzadko  o

wymiarze  światowym.  W  okresie  Drugiej  Rzeczypospolitej  służyła  przede

wszystkim  szeroko  pojętemu  życiu  akademickiemu.  Odbywały  się  tutaj

uroczyste inauguracje roku akademickiego, a także spotkania studenckie, m. in.

coroczne  walne  zgromadzenia  Bratniej  Pomocy,  oraz  karnawałowe  bale

Bratniaka, gdy łącznie w kilku salach zbierało się często około 2 tys. osób. Na

tzw. otwartych wykładach, czyli publicznych odczytach gościli między innymi

14 G. Łukomski, Ambasador polskości, [w:] Geniusz przypadkowo grający na fortepianie. Ignacy Jan Paderewski

1860 – 1941, Poznań 2001, s. 7 – 26.

9

gen.  Józef  Haller  (1928)  i  były  prezydent  Rzeczypospolitej  Stanisław

Wojciechowski  (1929).  W  auli  także  żegnano  zmarłych  profesorów,

uniwersytetu,  m.  in.  12  października  1923  r.  odbyło  się  uroczyste  pożegnanie

rektora Heliodora Święcickiego.

Nade wszystko jednak rozwijało się w jej murach życie muzyczne, choć – z

natury  rzeczy  -  jego  główną  świątynią  był  wówczas  gmach  pod  Pegazem.  W

auli wystąpiły m. in. takie sławy jak pianiści Francuz Robert Casadeus, Rosjanin

Lew  Oborin  i  wielokrotnie  Artur  Rubinstein,  a  także  Zbigniew  Drzewiecki  i

Henryk  Sztompka,  skrzypkowie  Irena  Dubiska  i  Eugenia  Umińska  oraz

Zdzisław  Jahnke,  dyrygenci  i  kompozytorzy  Grzegorz  Fitelberg  i  Feliks

Nowowiejski, orkiestry Filharmonii Berlińskiej (23 stycznia 1936) pod dyrekcją

Wilhelma  Furtwänglera  i  Filharmonii  Monachijskiej  pod  batutą  Adolfa

Mennericha  (wiosną  1938)  oraz  słynne  chóry  polskie  i  zagraniczne,  np.

Kozaków dońskich.

W 1929 roku podczas Powszechnej Wystawy Krajowej rozbrzmiewał w auli

głos Ady Sari. Ponadto dwie muzyczne daty z tego okresu szczególnie warte są

odnotowania:  7  marca  1929  r.  Karol  Szymanowski  wysłuchał  w  Auli  swego

„Stabat Mater”,  po raz pierwszy wykonanego w Poznaniu przez solistów, chór i

orkiestrę

miejscowego

Konserwatorium

pod

batutą

Władysława

Raczkowskiego,  a  3  czerwca  1930  r.  Polskie  radio  przeprowadziło  w  Auli

pierwszą  transmisję  koncertu  symfonicznego,  także  w  wykonaniu  orkiestry

Konserwatorium  pod  dyrekcją  Zygmunta  Latoszewskiego.  W  1939  r.  śpiewał

tuż po swym  tournée po Ameryce sam mistrz Jan Kiepura.

Nadszedł  jednak  wkrótce  mroczny  okres  w  dziejach  Collegium  Minus.  W

czasie  niemieckiej  okupacji  w  latach  1941  –  1945  mieściła  się  w  gmachu

siedziba  władz  niesławnej  pamięci  kolejnej  uczelni  założonej  przez  okupanta,

tzw.  Uniwersytetu  Rzeszy  w  Poznaniu   (Reichsuniverität Posen),   uczelni  o

celach  rasistowskich,  nic  nie  mającej  wspólnego  z  nauką  i  prawdziwym

wychowaniem  młodych  pokoleń.  Od  dnia  inauguracji  (27  kwietnia  1941  r.)

odbywały się w auli także koncerty symfoniczne i nazistowskie zgromadzenia

polityczno – wojskowe. Tymczasem druga wojna światowa, a zwłaszcza walki

toczone o Poznań w lutym 1945 roku nie wyrządziły budynkowi zbyt wielkich

szkód. 15

Nadszedł nowy, bardzo specyficzny i trudny czas dla kraju i dla miasta. Już

4  marca  1945  r.  odbyło  się  w  auli  zgromadzenie  młodzieży  i  od  tej  pory  w

pierwszych powojennych miesiącach zbierały się tutaj najróżniejsze środowiska

(młodzieży akademickiej, byłych więźniów politycznych, chłopów, robotników

etc.).  Urządzano  także  odczyty,  5  czerwca  1945  r.  Edmunda  Osmańczyka,

korespondenta  wojennego,  który  mówił  o  zdobyciu  Berlina,  a  także  pierwsze

imprezy  artystyczne.  3  czerwca  1945  r.  –  w  dniu  reaktywowania  Rozgłośni

Poznańskiej Polskiego Radia – przeprowadzono w auli pierwszą ogólnopolską

15 O działalności tej placówki „naukowej” por.: B. Piotrowski, W służbie rasizmu i bezprawia. „Uniwersytet

Rzeszy” w Poznaniu (1941 – 1945), Poznań 1984, passim.

10

transmisję koncertu Polskiego Radia. Natomiast pierwsza po wojnie inauguracja

roku akademickiego 1945/46 odbyła się 15 grudnia 1945 r.

Innego  rodzaju  wydarzeniem  odbywającym  się  w  auli,  mającym  bez

wątpienia  nie  tylko  znaczenie  historyczne  lecz  i  wymiar  symbolu,  był  proces

sądowy  Artura  Greisera,  ponurej  sławy  namiestnika  i  Gauleitera  tzw.  Kraju

Warty  w  okresie  drugiej  wojny  światowej.  10  lipca  1946  roku,  Najwyższy

Trybunał Narodowy, po dwudziestu dniach procesu, skazał owego zbrodniarza

wojennego na karę śmierci. 16

Z upływem lat wygląd auli stopniowo zaczął odbiegać od pierwowzoru, nie

naruszając  jednak  architektury  wnętrza,  które  kolejne  renowacje  malarskie

rozjaśniły  niemal  do  bieli.  Od  1947  roku  sklepienie  zdobi  polichromia  pędzla

Wacława Taranczewskiego. Ponadto  nieco inaczej zagospodarowano wnętrze,

m.  in.  dwukrotnie  wymieniano  krzesła  (obecnie  jest  nieco  ponad  800),  a

prowadzone  od    1991  roku  systematyczne  renowacje  i  modyfikacje

unowocześniły  całe  wnętrze,  łącznie  z  zapleczem  (wymieniono  dach,  okna,

posadzki etc., założono zewnętrzną iluminację). 17

Od  18  listopada  1947  roku  aula  pełni  także  funkcję  sali  koncertowej

Państwowej Filharmonii Poznańskiej, a od 1952 roku, co pięć lat odbywają się

w  jej  wyjątkowo  przyjaznych  dla  wirtuozów  murach  Międzynarodowe

Konkursy Skrzypcowe im. Henryka Wieniawskiego, przeniesione do Poznania z

Warszawy,  m.  in.  ze  względu  na  wyjątkowe  walory  akustyczne  auli. 18  Od

przeszło  30  lat  jest  miejscem  dorocznych,  Ogólnopolskich  Festiwali  Polskiej

Muzyki Współczesnej, a co pewien czas Międzynarodowych festiwali Chórów

Chłopięcych  i  różnego  rodzaju  festiwali  monograficznych,  także  z  zakresu

lżejszej Muzy. Obok sali Filharmonii Narodowej w Warszawie, poznańska aula

jest najczęściej pokazywaną na ekranach telewizyjnych salą muzyczną w kraju.

Wielokrotnie  była  też  wykorzystywana  jako  studio  nagrań  płytowych.  Prócz

dorocznych inauguracji roku akademickiego odbywają się w auli tradycyjne w

Poznaniu  absolutoria  studentów  opuszczających  mury  uczelni.  Ponadto,  co

najmniej  kilka  razy  w  roku,  mają  miejsce  tutaj  międzynarodowe  i  krajowe

zjazdy  uczonych  reprezentujących  różne  dziedziny  intelektualnej  aktywności.

Westybul auli niezmiennie, według od lat ukształtowanego ceremoniału, bywa

miejscem  ostatnich  pożegnań  członków  wspólnoty  akademickiej.  Warto

przypomnieć, iż w dniach 2 i 3 lipca 1992 r. właśnie tutaj wielotysięczny tłum

poznaniaków  przesunął  się  przed  trumną  Ignacego  Jana  Paderewskiego,

składając hołd Mistrzowi. Prochy zmarłego 29 czerwca 1941 w Nowym Jorku

16 Na temat procesu i jego uwarunkowań prawnych por prace K. M. Pospieszalskiego, uczestniczącego w

procesie sądowym, m. in.: K. M. Pospieszalski, Polska pod niemieckim prawem 1939 – 1945 (Ziemie

zachodnie), Poznań 1946, passim; tegoż, Odpowiedzialność naczelnych zwierzchników administracji terenowej

za zbrodnie wojenne w okupowanej Polsce (1939 – 1945), „Przegląd Zachodni” (Poznań) 1962, nr 3; ponadto:

M. Bartoszkiewicz (ps. K. M. Pospieszalskiego), Artur Greiser, rozważania w przededniu procesu, „Przegląd

Zachodni” 1946, z. 5, s. 301 – 320).

17 W zabytkowym budynku trwają obecnie kolejne prace konserwatorskie i renowacyjne.

18 T. Świtała, Międzynarodowe Konkursy im. Henryka Wieniawskiego 1935 – 1966, Poznań 1967, passim.

11

artysty  i  polityka  odbywały  przez  Poznań  ostatnią  drogę  do  ojczyzny,  by

ostatecznie spocząć w warszawskiej katedrze św. Jana. Fakt ten upamiętniono

okolicznościową tablicą, wmurowaną w auli. 19

W czasach komunistycznych, pełniła aula szereg dodatkowych funkcji, była

miejscem narad, zjazdów, konferencji, akademii i różnego rodzaju manifestacji

partyjnych,  lecz  z  drugiej  strony  odbiły  się  tutaj  echem  również  wszystkie

przełomowe  dla  społeczeństwa  wydarzenia  polityczne  o  wymiarze

historycznym,  takie  jak  Czerwiec  i  Październik  1956  r.,  Marzec  1968  r.,

Grudzień 1970 r. i Sierpień 1980 r. Był to czas, gdy polityka dominowała w auli

nad Muzami.

Tymczasem,  31  grudnia  1955  roku  uchwałą  Rady  Ministrów  zmieniono

nazwę Uniwersytetu Poznańskiego na Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, a

fakt ten proklamowano 11 lutego 1956 roku w auli. Znamienity patron uczelni,

którego pomnik znajduje się na placu jego imienia tuż przed Collegium Minus,

wrósł także w pejzaż miasta.

Z  racji  swych  centralnych  w  uniwersytecie  funkcji,  w  Collegium  Minus

umieszczono kilka innych jeszcze pamiątkowych tablic, chlubnie świadczących

o dziejach i dorobku uczelni. Na parterze w holu po lewej stronie, 20 grudnia

1983  roku  odsłonięto  tablicę  wybitnych  absolwentów  UP,  matematyków  –

kryptologów,  którzy  w  sposób  szczególny  zasłużyli  się  ponadprzeciętnymi

dokonaniami, zyskując uznanie daleko wykraczające poza granice kraju. Byli to:

Marian  Rejewski,  Henryk  Zygalski  i  Jerzy  Różycki.  Na  początku  lat

trzydziestych  dokonali  oni  złamania  zasady  działania  niemieckiej  wojskowej

maszyny szyfrującej o nazwie „Enigma”. 20

W  drugiej  połowie  1932  roku  prace  poznańskich  kryptologów  przeszły

etap  teoretycznych  eksperymentów.  Pierwszym  sukcesem  było  rozwiązanie

czteroliterowego  kodu  morskiego  używanego  w  Kriegsmarine,  niemieckiej

marynarce  wojennej,  stosunkowo  mało  skomplikowanego.  Były  to  bowiem

cyklicznie  powtarzane  wiadomości  z  elementami  stałymi  o  charakterze

meteorologicznym.  W  ostatnich  dniach  grudnia  1932  roku  odczytano  po  raz

pierwszy w całości tajną depeszę Reichswehry. W wyniku dalszych kilkuletnich

badań  i  prób  zbudowano  polską  replikę  urządzenia.  Wobec  zbliżającej  się

wojny,  w  dniach  24-26  lipca  1939  roku  z  polskimi  dokonaniami  zapoznano

kryptoanalityków  francuskich  i  angielskich,  przekazując  ponadto  aliantom  po

jednym egzemplarzu „Enigmy”. 21

Osiągnięcia absolwentów UP miały olbrzymie znaczenie w czasie II wojny

światowej  i  wpłynęły  znacząco  na  jej  ostateczny  rezultat.  Umożliwiły

odczytywanie tajnych informacji wojskowych Trzeciej Rzeszy i wielokrotnie w

19 G. Łukomski, Ambasador polskości, op. cit., s. 22.

20 G. Łukomski,  „Enigma” – pamiętny sukces poznańskich matematyków, „ Życie Uniwersyteckie” 2001, nr 2,

s. 12 – 13; tegoż, Poznańskie początki „Enigmy”, w: „Mars”. Problematyka i historia wojskowości. Studia i

materiały (Warszawa-Londyn) 2001, t. 10, s. 18-26.

21 Ibidem.

12

toku  działań,  uprzedzanie  niemieckich  poczynań  militarnych  i  politycznych

przez alianckich sojuszników. Poznańscy matematycy byli nie tylko pionierami

naukowych  metod  kodowania  danych  oraz  współtwórcami  i  prekursorami

informatyki,  ich  prace  umożliwiły  skonstruowanie  przez  Brytyjczyków,

pierwszego  w  historii  komputera  (1943  r.)  służącego  początkowo  do  celów

prowadzonej wojny.

Wojenne losy kryptologów były niezwykłe, a jednocześnie bardzo typowe

dla  całego  ówczesnego  pokolenia  Polaków.  Warto  je  zaprezentować  nieco

bardziej  szczegółowo.  Najstarszym  w  zespole  i  najbardziej  doświadczonym

spośród  nich  był  Marian  Adam  Rejewski,  urodzony  16  sierpnia  1905  roku  w

Bydgoszczy, najmłodszy spośród siedmioro dzieci Józefa, kupca tytoniowego, i

Matyldy  z  domu  Thoms.  Po  zdaniu  matury  w  gimnazjum  klasycznym  w

Bydgoszczy  (1923  r.),  w  latach  1923-1929  odbył  studia  matematyczne  na

Wydziale  Matematyczno-Przyrodniczym  UP,  uzyskując  dyplom  magistra

filozofii  w  zakresie  matematyki.  Temat  jego  pracy  magisterskiej  brzmiał:

„Funkcje  podwójnie  periodyczne  drugiego  i  trzeciego  stopnia  oraz  ich

zastosowanie”.  Recenzentem  pracy  był  prof.  Alfred  Denizot,  specjalista  z

zakresu  fizyki  doświadczalnej.  Ostateczny  egzamin  magisterski  z  wynikiem

bardzo dobrym zdał Rejewski 11 stycznia 1931 roku. Przewodniczącym komisji

egzaminacyjnej  był  prof.  Antoni  Korczyński.  Dyplom  prezentował  się

imponująco.  Na  dziewięć  egzaminów,  z  siedmiu  przedmiotów  uzyskał  oceny

bardzo  dobre.  Jedynie  z  fizyki  doświadczalnej    i  rachunku  różniczkowego  -

oceny  dobre.  Był  uczestnikiem  kursu  kryptologicznego,  którego  jednak  nie

ukończył  z  powodu  wyjazdu.  W  latach  1929  -  1930  odbył  przez  rok  studia

uzupełniające  w  zakresie  matematyki  ubezpieczeniowej  na  uniwersytecie  w

Getyndze,  cieszącym  się  wówczas  naukowym  prestiżem.  W  latach  1930-1932

był  młodszym  asystentem  w  Instytucie  Matematycznym  u  prof.  Zdzisława

Krygowskiego.  Wówczas  dołączył  do  Zygalskiego  i  Różyckiego,  pracujących

już  w  poznańskiej  ekspozyturze  Biura  Szyfrów.  Od  1  IX  1932  r.  oficjalnie

zatrudniony jako kryptolog w  Biurze Szyfrów Oddziału II Sztabu Głównego i w

ośrodku  radiowywiadu  w  podwarszawskich  Pyrach.  W  czasie  prac  nad

rozszyfrowaniem   „Enigmy”   stał  się  z  czasem  nieoficjalnym  kierownikiem

trzyosobowego  zespołu  kryptologów,  bardzo  wysoko  cenionym  przez

zwierzchników. 22

Od jesieni 1939 roku Rejewski wraz z zespołem kryptologów pracował na

terenie  Francji  (ośrodki  „Bruno”  w  miejscowości  Gretz  –  Armainvilles  pod

Paryżem  i  „Cadix”  w  południowej,  nie  okupowanej  części  kraju  –  w  pobliżu

Nimes).  Od  30  stycznia  1943  r.  więziony  w  Hiszpanii,  w  lipcu  tego  roku

22 Szef Wydziału Wywiadowczego Oddziału II Sztabu Głównego ppłk dypl. Stefan Mayer napisał we wniosku

odznaczeniowym o nadanie Rejewskiemu Złotego Krzyża Zasługi: „ . . Wybitna siła w dziedzinie szyfrów

obcych. Wyjątkowo uzdolniony. Bardzo sumienny, pracowity i pełen inicjatywy. Oddaje dla dobra sprawy

nieocenione usługi. Zasługuje w zupełności na proponowane odznaczenie. Centralne Archiwum Wojskowe

(CAW), akta personalne, sygn. 1769/89/4265.

13

przedostał  się  przez  Portugalię  i  Gibraltar  do  Londynu,  tam  podjął  służbę  w

Polskich  Siłach  Zbrojnych.  Przydzielony  został  do  Batalionu  Łączności

Naczelnego Wodza, pracował w Polskim Ośrodku Radiowywiadu i Dekryptażu

w  Boxmoor  na  przedmieściach  Londynu.  10  X  1943  mianowany  do  stopnia

podporucznika.  Po  wojnie,  20  listopada  1946  roku  powrócił  do  kraju.  Z

polecenia prof. Krygowskiego miał podjęć pracę w Instytucie Matematyki UP u

prof. Władysława Orlicza, znanego ze swych osiągnięć naukowych matematyka.

Brak  mieszkania  w  Poznaniu  oraz  jakiegokolwiek  zaplecza  materialnego

udaremnił plany związane z działalnością naukowo - dydaktyczną. Zamieszkał

więc w rodzinnej Bydgoszczy gdzie podjął pracę daleko odbiegającą od swoich

zainteresowań i możliwości intelektualnych, najpierw w firmie „Kabel Polski”,

a  następnie  w  przedsiębiorstwie  mierniczym  oraz  w  Wojewódzkim  Związku

Spółdzielni Pracy – do czasu otrzymania renty chorobowej w 1967 r.; od 1969

zamieszkał  w  Warszawie,  zajmując  się  zbieraniem  wszelkich  materiałów

dotyczących  problematyki  związanej  z   „Enigmą” ,  współpracował  ponadto  w

historykami i publicystami profesjonalnie zajmującymi się zagadnieniem. Zmarł

w  Warszawie  13  lutego  1980  roku,  pochowany  na  cmentarzu  Komunalnym

(dawnym wojskowym) na Powązkach (kwatera B-39). Żonaty od 1934 r. z Ireną

z  Lewandowskich,  miał  syna  Andrzeja  (zmarłego  w  wieku  11  lat)  oraz  córkę

Janinę  (ur.  1939  r.),  zamężną  Sylwestrzak,  magistra  matematyki,  specjalistkę

programowania  maszyn  matematycznych.  Jest  m.  in.  autorem  wspomnień

związanych  z  pracami  nad  „Enigmą”  ( M. Rejewski, Uwagi o mojej pracy w

biurze szyfrów w Oddziale II –  gim  Sztabu  Głównego  w  latach  1930  –  1945,

Bydgoszcz  1967,  maszynopis),  a  także  kilku  innych  opracowań  o  charakterze

wspomnieniowym .  Pośmiertnie odznaczony m. in. Krzyżem Oficerskim Orderu

Odrodzenia Polski, a w lipcu 2000 r. przez premiera Rzeczypospolitej Krzyżem

Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (Polonia Restituta). 23

Henryk  Michał  Zygalski  urodził  się  15  lipca  1908  roku  w  Poznaniu  w

rodzinie  Michała  i  Stanisławy  z  Kieliszów.  Rodzice  prowadzili  pracownię

krawiecką przy ulicy Mielżyńskiego 22.  Henryk uczęszczał do cieszącego się w

Poznaniu  powszechnym  uznaniem  Gimnazjum  św.  Marii  Magdaleny  (były  to

klasy zreformowanego kursu nauczania). Maturę zdał w roku 1926. Odbywała

się  jak  zwykle  w  maju,  egzaminy  pisemne  4-6  maja,  a  ustne  14  i  15  tego

miesiąca.  Przewodniczącym  komisji  egzaminacyjnej  był  dyrektor    Dezydery

Ostrowski,  a  w  jej  skład  wchodzili:  ks.  Julian  Janicki,  dr  Mieczysław

Michałkiewicz  (język  polski),  Kazimierz  Pertek  (język  łaciński),  Jan  Odroń

(język  grecki),  Aleksander  Tarnawski  (historia),  i  Józef  Huss  (matematyka  i

fizyka). Te ostatnie przedmioty należały do ulubionych dziedzin Zygalskiego.

W  latach  1926-1931  studiował,  podobnie  jak  jego  koledzy  z  zespołu

kryptologów,  matematykę  na  Wydziale  Matematyczno-Przyrodniczym  UP,

uzyskując  dyplom  magistra  filozofii  w  zakresie  matematyki.  Jednym  z  jego

23 AUAM, akta personalne, sygn. 103 c/ 1907; CAW, akta personalne, sygn. 1769/89/4265; PSB, t. XXXI, s. 54-

56 (biogram M. Rejewskiego w oprac. J. Kubiatowskiego).

14

mistrzów  był  także  prof.  Zdzisław  Krygowski,  współorganizator  wespół  z

Oddziałem  II  Sztabu  Głównego  Wojska  Polskiego,  kursu  kryptologicznego,

którego  uczestnikiem  był  Zygalski  -  jako  student  trzeciego  roku.  W  toku

studiów uczęszczał także na wykłady Krygowskiego z zakresu algebry wyższej

oraz  analizy  matematycznej.  Ponadto  m.  in.  zasady  rachunku  różniczkowego

zgłębiał na wykładach prof. Kazimierza Abramowicza. Końcowy egzamin zdał

7  grudnia  1931  roku  z  wynikiem  bardzo  dobrym,  uzyskując  dyplom  magistra

filozofii.  Członkiem  komisji  egzaminacyjnej  był  prof.  Mieczysław  Biernacki,

specjalista  z  zakresu  teorii  funkcji.  W  toku  prac  na   „Enigmą”   stworzył

unikatową  metodę  tzw.  płacht,  perforowanych  szablonów,  które  nakładane  na

siebie pozwalały mechanicznie znajdować aktualne kombinacje  „Enigmy”.  Był

też twórcą tzw. bomby kryptologicznej, urządzenia do poszukiwania wariantów

szyfru.

Po  ewakuacji  ośrodka  radiowywiadu,  na  początku  września  1939  roku,

Zygalski  wraz  z  kolegami  pracował  od  października  tego  roku  w  ośrodkach

dekryptażowych na terenie Francji („Bruno” pod Paryżem i „Cadix” w pobliżu

Nimes na terenie nie okupowanej części kraju). W 1943 roku przez Hiszpanię,

gdzie  był  więziony,  przedostał  się  do  Wielkiej  Brytanii,  tam  podjął  służbę  w

Polskich Siłach Zbrojnych, przydzielony został do Batalionu Łączności Sztabu

Naczelnego Wodza, pracował w Polskim Ośrodku Radiowywiadu i Dekryptażu

w  Boxmoor  na  przedmieściach  Londynu.  10  X  1943  mianowany  do  stopnia

podporucznika.  Po  wojnie  pozostał  w  Wielkiej  Brytanii,  gdzie  był  m.  in.

wykładowcą  w  londyńskiej  Szkole  Technicznej  oraz  University  of  Surrey.

Utrzymywał  jednak  ścisłe  więzi  z  mieszkającą  w  Poznaniu  najbliższą  rodziną

(matka  i  siostra  Monika).  23  maja  1977  roku  otrzymał  tytuł  doktora  honoris

causa  w  zakresie  nauk  matematycznych  i  historii  naturalnej,  w  londyńskim

Uniwersytecie Polskim na Obczyźnie. Żonaty z Berthą Blofield, był bezdzietny.

Do  kraju  już  nie  powrócił.  Zmarł  30  sierpnia  1978  roku  w  Londynie,  a  jego

prochy  pochowano  na  cmentarzu  Greenwood  Father  Commons.  Pośmiertnie

odznaczony  przez  premiera  RP  Krzyżem  Wielkim  Orderu  Odrodzenia  Polski

(lipiec 2000 r.). 24

Najmłodszy  z  zespołu  kryptologów,  Jerzy  Witold  Różycki  pochodził  z

Kijowszczyzny.  Urodził  się  24  lipca  1909  roku  w  Olszanie  w  powiecie

zwinogrodzkim  w  rodzinie  Zygmunta,  aptekarza,  i  Wandy  z  Benitów;

uczęszczał  do  Polskiego  Gimnazjum  Kresowego  w  Kijowie,  a    w  1926  r.

ukończył gimnazjum w Wyszkowie nad Bugiem. W latach 1927 - 1932 odbył

studia  na  Wydziale  Matematyczno-Przyrodniczym  UP.  Ukończył  kurs

kryptologiczny,  a  magisterium  z  filozofii  w  zakresie  matematyki  uzyskał  29

lutego 1932 r. pod kierunkiem prof. Krygowskiego. W toku studiów większość

24 AUAM, akta personalne, sygn. 103/2714; CAW, ap., sygn. 523; Wielkopolski Słownik Biograficzny,

Warszawa – Poznań 1983, s. 880 – 881; G. Łukomski, Ośmioklasowe Gimnazjum Klasyczne (1919 – 1938). W:

Szkoła św. Marii Magdaleny w Poznaniu 1302 – 2002. Pod. red. G. Łukomskiego, Poznań 2002, s. 142 – 143;

informacje siostrzenicy Henryka Zygalskiego p. Marii Bryschak z Poznania.

15

przedmiotów, podobnie jak jego dwaj koledzy, zdawał na oceny bardzo dobre.

Szczególnie  interesował  się  rachunkiem  różniczkowym  na  wykładach  u  prof.

Abramowicza.  W latach  1932 - 1937 kontynuował studia na UP, otrzymując 13

grudnia  1937  r.  drugi  dyplom  magisterski,  tym  razem  z  zakresu  nauk

geograficznych (także Wydział  Matematyczno Przyrodniczy). Brał ścisły udział

w pracach nad  „Enigmą”.  Od jesieni 1939 roku pracował wraz z zespołem na

terenie Francji (ośrodek „Bruno” i „Cadix”), oddając znaczące usługi aliantom

podczas kampanii francuskiej (maj – czerwiec 1940 r.). W lecie 1941 r. został

wysłany  do  Algieru  w  celu  zorganizowania  tamtejszej  ekspozytury  wywiadu

wojskowego.  Wracając  do  Francji,  9  stycznia  1942  r.,  w  niewyjaśnionych

okolicznościach zginął w pobliżu Balearów w katastrofie statku „Lamoricière”.

Żonaty  z  Marią  Barbarą  Mayką  (od  roku  1938),  miał  syna  Jana  Janusza

(urodzony  10  V  1939  r.).  Pośmiertnie  odznaczony  Krzyżem  Wielkim  Orderu

Odrodzenia Polski (lipiec 2000 r.). 25

Na półpiętrze głównych schodów Collegium Minus, wiodących do rektoratu,

znajduje  się  popiersie  profesora  Heliodora  Święcickiego  –  autorstwa  Marcina

Rożka (1885 – 1944), artysty znanego i zasłużonego zwłaszcza w Wielkopolsce,

zamordowanego  przez  Niemców  w  Auschwitz  10  kwietnia  1944  roku. 26  Na

piętrze  natomiast,  tuż  przy  wejściu  na  długi  korytarz  wiodący  do  gabinetu

rektorskiego  umieszczono  dwie  kolejne  tablice  pamiątkowe,  jedną  ku  czci

pierwszego  rektora,  7  maja  1969  roku,  w  pięćdziesiątą  rocznicę  utworzenia

Uniwersytetu,  a  drugą  poświęconą  profesorowi  Józefowi  Kostrzewskiemu.  W

uroczystym  odsłonięciu  tej  ostatniej  uczestniczyła  synowa  współzałożyciela

poznańskiej Almae Matris, Maria Kostrzewska (19 III 1986).

Tragiczne  losy  kilkudziesięciu  pracowników  UP  zamordowanych  przez

okupantów  w  czasie  drugiej  wojny  światowej  upamiętnia  kolejna  tablica

odsłonięta na półpiętrze w dniu 21 lutego 1972 roku, tuż obok rzeźby Heliodora

Święcickiego.  Widnieją  na  niej  m.  in.  nazwiska  kilkunastu  „katyńczyków”,

zamordowanych  w  Związku  Sowieckim:  Jan  Bajoński  (Katyń);  Kazimierz

Duczko (Charków); Zygmunt Hetper (Charków); Tadeusz Krokowski (Katyń);

Janusz  Libicki  (Katyń);  Edward  Ralski  (Charków);  Walerian  Sikorski

(Charków); Władysław Siniecki (Katyń); Romuald Spychalski (Katyń); Tadeusz

Tucholski (Katyń); Jan Wiertelak (Charków); Marcin Zieliński (Katyń); Antoni

Żochowski (Charków); Tadeusz Żuralski (Katyń).

Spośród  zamordowanych  przez  niemieckich  okupantów  wymienić  należy

chociażby  profesorów:  Stanisława  Pawłowskiego,  Edwarda  Klicha,  Ludwika

Posadzego,  Romualda  Paczkowskiego  i  Stanisława  Kalandyka.  Część  kadry

naukowej zdołała uniknąć śmierci poprzez ucieczkę na teren tzw. Generalnego

25AUAM, sygn. 103 c/ 1962; 1962 a; Polski Słownik Biograficzny, t. XXXII/1, z. 132, s. 523 – 525 (biogram w

oprac. Z. J. Kapery posiada szereg istotnych nieścisłości).

26 Na popiersiu umieszczono napis: „Profesor Heliodor Święcicki. Pierwszy Rektor Uniwersytetu w latach 1919

– 23”. W roku 1924, w piątą rocznicę założenia uczelni umieszczono tam także stosowną tablicę upamiętniającą

zasługi pierwszego rektora

16

Gubernatorstwa,  często  ukrywając  się  pod  fałszywymi  nazwiskami  przez  cały

okres  okupacji  (m.  in.  profesorowie  Zygmunt  Wojciechowski,  Józef

Kostrzewski czy Stanisław Kasznica). 27

Istotną rolę w dziejach gmachu i uniwersytetu odgrywała, pomieszczona na

pierwszym  piętrze  i  nader  okazała,  wspomniana  już  Sala  Lubrańskiego;

początkowo pełniła, podobnie jak aula, funkcje reprezentacyjne, następnie także

dydaktyczne. W latach dwudziestych i trzydziestych ubiegłego wieku odbywały

się  tutaj  kameralne  prelekcje  i  wykłady  przeznaczone  dla  określonych

odbiorców, m. in. w ramach Stowarzyszenia Polsko – Francuskiego. O ile Sala

Lubrańskiego gromadziła elitarną publiczność o tyle w znajdującej się nieopodal

sali XVII, oprócz normalnych zajęć dydaktycznych odbywały się Powszechne

Wykłady Uniwersyteckie, służące upowszechnianiu wiedzy i kultury. Wykładali

tutaj  niemal  wszyscy  czołowi  profesorowie  poznańskiej   Alma Matris.  Ludwik

Jaxa  –  Bykowski  mówił  o  wychowaniu,  Kazimierz  Chodynicki  -  o  dziejach

Rosji, Bronisław Dembiński - o dziejach politycznych i dyplomacji XIX wieku,

Tadeusz Grabowski -  o literaturze polskiej, Józef Kostrzewski -  o archeologii i

wykopaliskach  wielkopolskich,  Tadeusz  Silnicki  -  o  kulturze  średniowiecznej,

Adam  Skałkowski  –  o  dziejach  Polski  na  przełomie  XVIII  i  XIX  wieku,

Kazimierz Tymieniecki - o historii średniowiecznej Polski, Adam Wodziczko –

o  ochronie  przyrody  i  wartości  środowiska  naturalnego,  a  Zygmunt

Wojciechowski  –  o  początkach  państwa  polskiego.  Obecnie  w  sali  XVII

odbywają się zajęcia dla studentów Wydziału Prawa i Administracji. 28

Natomiast  Sala  Lubrańskiego  pełni  współcześnie  podobne  jak  niegdyś,

przede  wszystkim  reprezentacyjne  funkcje.  W  niej  odbywają  się  posiedzenia

senatu  akademickiego  oraz  inne  uniwersyteckie  wydarzenia  i  uroczystości  o

charakterze  bardziej    kameralnym.  Tutaj,  oprócz  gabinetu  rektora,  zapadają

najistotniejsze  decyzje  dotyczące  działalności  uniwersytetu,  zarówno  spraw

bieżących jak i jego przyszłości.

Collegium  Minus  to  prawdziwa  świątynia  nauki  i  sztuki.  Panuje  tutaj

niepodzielnie od lat swoisty Genius loci, duch opiekuńczy  miejsca, wspierany

zapewne  przez  wszystkie  Muzy,  nadając  całemu  gmachowi  szczególny

charakter przyjaznego dostojeństwa, przede wszystkim czuwając nad rozwojem

instytucji,  którą  uosabia.  Bo  Uniwersytet  im.  Adama  Mickiewicza  istotnie

rozwija się bardzo dynamicznie i z pewnością jest wzorem dla innych uczelni w

kraju, jest też jednym z najbardziej godnych symboli Poznania.

27 Lista „katyńska” nie jest kompletna, do grupy pracowników UP zamordowanych w Związku Sowieckim

należą ponadto: Władysław Deszczka (Katyń); Piotr Jeż (Katyń); Zbigniew Kapuściński (Katyń); Wincenty

Łapa (Katyń); Witold Steciuk (Charków); Jan Terlecki (Charków); Romuald Wasilewski (Katyń); por. także: G.

Łukomski, Straty wśród kadry naukowej oraz absolwentów i studentów Uniwersytetu Poznańskiego poniesione

na kresach wschodnich Rzeczypospolitej 1939 – 1945,[w:] Zbrodnie NKWD na obszarze województw

wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, [w:] Materiały I Międzynarodowej Konferencji Naukowej, Koszalin, 14

grudnia 1995, Koszalin 1995, s. 236 – 246.

28 Z. Zakrzewski, Ulicami, op. cit., s. 407 – 408.

17

18

Document Outline

- Collegium Minus - świątynia nauki i sztuki

Table of Contents

1

2

4

6

7

9

11)

14

15

16

19

22

23

24

25

27