8 stycznia ogłoszono wyniki plebiscytu na Słowo Roku 2025, organizowanego przez Instytut Języka Polskiego Uniwersytetu Warszawskiego oraz Fundację Języka Polskiego. W głosowaniu internautów zwyciężyło słowo „kosmos”, a Kapituła wskazała wyraz „dron”. Na prośbę Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej UAM, wybór internautów skomentowała Członkini Kapituły, prof. UAM dr hab. Barbara Sobczak z Instytutu Filologii Polskiej:
Kosmos to słowo, które pochodzi z języka greckiego i oznaczało pierwotnie „przestrzeń”, „porządek” lub „piękno” (stąd kosmetyka). W polszczyźnie funkcjonuje ono w kilku znaczeniach. W minionym roku używaliśmy go najczęściej w kontekście lotu w kosmos Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego, a więc jako określenia przestrzeni pozaziemskiej. Taki kosmos można badać, odkrywać, można latać w kosmos, ale też tworzyć mapy kosmosu. Antonimem do tak rozumianego kosmosu jest Ziemia. Słowo kosmos ma jednak też znaczenia filozoficzne i fizyczne. W teologii wschodniej oznacza piękno ładu i harmonii, przeciwstawione brzydocie chaosu, a w teorii względności – czterowymiarową czasoprzestrzeń.
W języku potocznym często używamy słowa kosmos w znaczeniu metaforycznym. W wykrzyknieniu „ale kosmos”, wyrażającym zachwyt i podziw, kosmos oznacza coś niezwykłego, nietypowego, zaskakującego i jest określeniem pozytywnie wartościującym.
W zdaniu: „każdy ma swój kosmos”, kosmos oznacza czyjś wewnętrzny świat i system wartości. Jeśli jest on bardzo odległy od naszego, możemy taką osobę nazwać kosmitą, a więc kimś zupełnie innym od otoczenia i niepasującym do reszty. Kosmita to hipotetyczna istota pozaziemska, pochodząca z innej planety lub przestrzeni kosmicznej, dlatego by podkreślić, że ktoś zachowuje się dziwnie, niezrozumiale, „jakby był z innej planety”, mówimy „ale z niego kosmita” albo „ona jest jakąś kosmitką”.
Kosmos metaforycznie to też coś wielkiego, rozległego. Przymiotnik kosmiczny oznacza: „taki, który jest ogromny, nieskończony, nie do ogarnięcia”. Chcąc pokazać wielkość czegoś, mówimy więc o kosmicznym błędzie, problemie, kosmicznej pomyłce, awanturze czy kłótni.
Fot. WFPiK UAM
