Lata nieurodzaju nasion w lasach są znacznie silniej zsynchronizowane w skali regionalnej niż lata obfitej produkcji – wynika z nowego badania opublikowanego w Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS). Pracą kierowali naukowcy z Centrum Biologii Lasu Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Lasy znane są z tzw. lat nasiennych, kiedy drzewa na dużych obszarach jednocześnie produkują bardzo dużo nasion - informują autorzy artykułu. Takie lata wpływają na liczebność zwierząt, owadów oraz pośrednio na zdrowie ludzi, m.in. przez zmiany ryzyka chorób odkleszczowych czy stężenia alergenów. Jak pokazuje nowe badanie, jeszcze większe znaczenie ekologiczne mogą mieć jednak lata przeciwne – z powszechnym brakiem nasion.
Naukowcy przeanalizowali 36 lat danych z ponad 400 powierzchni leśnych w całej Polsce, udostępnionych dzięki uprzejmości Lasów Państwowych, obejmujących siedem dominujących gatunków drzew, m.in. buka, dęby, sosnę, świerk i jodłę. Sprawdzali, czy drzewa wykazują silniejszą synchronizację w latach urodzaju, czy nieurodzaju.
- Okazało się, że to lata z niską produkcją nasion są znacznie silniej zsynchronizowane w przestrzeni niż lata nasienne – mówi dr Jakub Szymkowiak, autor wiodący badania. - Regionalna synchronizacja produkcji nasion jest kształtowana głównie przez nieurodzaje, a nie przez lata obfite – dodaje naukowiec.
W zależności od gatunku, lata nieurodzaju były od 1,5 do 3 razy bardziej zsynchronizowane niż lata urodzaju. Jak wyjaśniają badacze, oznacza to, że brak nasion często obejmuje jednocześnie bardzo duże obszary kraju, podczas gdy lata obfitej produkcji są zwykle bardziej mozaikowe.
Ma to istotne konsekwencje dla funkcjonowania ekosystemów leśnych. Lata nasienne sprzyjają wzrostowi populacji gryzoni i owadów, natomiast zsynchronizowane nieurodzaje mogą prowadzić do załamań liczebności zwierząt, problemów z rozrodem i zwiększonej mobilności w poszukiwaniu pokarmu.
- Gdy nasion brakuje niemal wszędzie, zwierzęta nie mogą po prostu przenieść się w inne miejsce – wyjaśnia prof. Michał Bogdziewicz, współautor pracy. - Przy zsynchronizowanym nieurodzaju ucieczka przed brakiem pokarmu na skalę lokalną przestaje być możliwa - podkreśla.
Badanie pokazało także, że synchronizacja produkcji nasion między różnymi gatunkami drzew jest słaba i ograniczona przestrzennie. Zdaniem autorów oznacza to, że lasy mieszane mogą częściowo łagodzić skutki skrajnych wahań dostępności pokarmu.
Poza znaczeniem ekologicznym wyniki mają również wymiar praktyczny. W latach nieurodzaju niedobory nasion obejmują tak duże obszary, że nie można ich łatwo zrekompensować pozyskiwaniem materiału siewnego z innych regionów.
Szymkowiak J., Foest J., Dyderski M., Jastrzębowski S., Barczyk M., Hacket-Pain A., Bogdziewicz M. (2025) Geography of masting creates greater synchrony in seed scarcity than in seed abundance. PNAS, https://doi.org/10.1073/pnas.2518918122
Więcej informacji o Centrum Biologii Lasu: https://forestbiologycenter.amu.edu.pl/pl/
Fot. Przemysław Stanula
